مروری کلی بر صنعت نفت و گاز ترکمنستان

قسمتی از بزرگترین ذخایر گازی جهان در ترکمنستان واقع شده است. با این حال، ترکمنستان با چالش‌هایی مواجه است که در نتیجه آن‌ها است این ذخایر را به بازار جهانی برساند. به لحاظ جغرافیایی، این کشور با بازار مصرف‌کنندگان نهایی فاصله زیادی دارد و زیرساخت‌های مناسب برای صادرات گاز بیشتر طریق خطوط لوله را نیز در اختیار ندارد. کشورهای دیگر در حوزه دریای خزر و آسیای میانه توانسته‌اند سرمایه‌گذاری‌های مساعدی را جذب کنند و دسترسی بیشتری به بازارها داشته باشند. این امر رقابت را برای ترکمنستان سخت‌تر کرده است. این کشور تمایل دارد تا مسیرهای صادراتی خود را از خطوط لوله‌ای که از روسیه می‌گذرند جدا سازد؛ اما در این راستا باید سرمایه کافی، همکاری‌های فنی و حمایت‌های سیاسی را برای خطوط لوله آلترناتیو به دست آورد.
بعد از حدوداً 15 سال انزوا و تغییر رژیم‌های سیاسی، ترکمنستان در سال 2007 روابط دیپلماتیک خود را با چند کشور از جمله روسیه، چین، اروپا، آمریکا و همسایگان خود در آسیای میانه توسعه داد. پیش از سال 2007 شرکت‌های خارجی چالش‌های سیاسی زیادی برای سرمایه‌گذاری در این کشور داشتند و بعضی از این شرکت‌ها مجبور به خروج از این کشور شده بودند. بعد از این تاریخ، ترکمنستان سعی کرده است تا محیط مناسب برای کسب و کار را فراهم سازد و به‌منظور افزایش تولید و صادرات نفت و گاز، سرمایه‌گذاری‌های خارجی بیشتری جذب نماید.
صنعت نفت ترکمنستان
بنا بر برآورد نشریه نفت و گاز، ذخایر اثبات‌شده نفت ترکمنستان در ژانویه سال 2012 تقریباً 600 میلیون بشکه بوده است. اکثر میدان‌های نفتی این کشور در قسمت جنوبی حوزه دریای خزر و در حوزه گراشیزلیک در غرب این کشور واقع شده‌اند. علاوه بر این، ترکمنستان ادعا دارد که محدوده متعلق به این کشور در دریای خزر، حاوی 80.6 میلیارد بشکه نفت است. با این حال، قسمت بیشتر این محدوده هنوز مورد اکتشاف قرار نگرفته است.


سازمان‌های بخش نفت و گاز ترکمنستان

در سال 1998 ترکمنستان وزارت نفت و گاز خود را مجدداً سازمان‌دهی کرد تا پنج شرکت دولتی را دربر گیرد. این شرکت‌ها که کنترل فعالیت‌های هیدروکربنی کشور بر عهده دارند، عبارتند از: شرکت ترکمن نفت گاز (این شرکت خریدها، توزیع، صادرات سوخت و پالایش نفت را کنترل می‌کند)؛ ترکمن نفت (تولید نفت در بخش غربی این کشور را بر عهده دارد)؛ ترکمن گاز (تولید گاز را بر عهده دارد)؛ ترکمن نفت گاز استوری (یک شرکت عمرانی در صنعت نفت و گاز است)؛ و ترکمن ژئولوژیا (اجرا و هدایت اکتشافات را برعهده دارد).
 
دولت ترکمنستان به‌منظور جذب سرمایه‌گذاری خارجی بیشتر و ایجاد تنوع در مسیرهای صادراتی، بخش انرژی و محیط مقرراتی این کشور را مجدداً ساختاردهی کرده است. در ماه مارس سال 2007، دولت یک مرجع مقرراتی در حوزه انرژی به نام آژانس دولتی مدیریت و استفاده از منابع هیدروکربن تأسیس کرد. این آژانس برای توسعه میدان‌های گازی و نفتی مجوز صادر کرده و قرارداد تنظیم می‌نماید و همچنین، وظیفه شفاف‌سازی بیشتر در مورد جریان درآمدها در حوزه انرژی را نیز بر عهده دارد. علاوه بر این، در سال 2008 دولت ترکمنستان طی لایحه‌ای شفاف‌سازی بیشتر در مورد مالکیت میادین گازی و نفتی را هدف خود قرار داد. بنا به گزارش بانک جهانی، ترکمنستان در سال 2009 توانسته است 1.4 میلیارد دلار سرمایه‌گذاری مستقیم خارجی جذب نماید. این میزان نسبت به سال 2008، 65 درصد رشد داشته است و مقامات کشور سرمایه‌گذاری‌های بیشتری را در آینده پیش‌بینی می‌کنند.
اکنون شرکت‌های خارجی می‌توانند در قالب سرمایه‌گذاری‌های مشترک یا قراردادهای تسهیم تولید با شرکت ترکمن نفت در زمینه توسعه میدان‌های گازی و نفتی در حوزه دریای خزر مشارکت نمایند. در حال حاضر ترکمنستان فرصت‌های سرمایه‌گذاری شرکت‌های خارجی تنها به توسعه میدان‌های گازی و نفتی دریایی محدود کرده است. البته چین می‌تواند در قالب قراردادهای تسهیم تولید در پروژه‌های گاز طبیعی در جنوب شرق این کشور نیز سرمایه‌گذاری نماید.
 


اکتشاف و تولید نفت در ترکمنستان

تولید نفت ترکمنستان در فاصله بین سال‌های 1992 تا 2010 از 110 هزار بشکه در روز به 202 هزار بشکه در روز افزایش یافته است. تولید نفت این کشور در سال 2004 به بیشترین مقدار خود، یعنی 213 هزار بشکه در روز رسید و پس از آن تولید نفت اندکی کاهش یافت. تقریباً نصف نفت تولیدی ترکمنستان در بازار داخلی این کشور مصرف می‌شود.
 
ذخایر نفت ترکمنستان در حوزه موردمناقشه دریای خزر واقع شده است و عملاً بدون توافق ایران، آذربایجان و ترکمنستان این میدان‌های نفتی توسعه نخواهد یافت. میدان نفت و گاز کایپاز- سردار در مرز مشترک دریایی آذربایجان و ترکمنستان واقع شده است. منابع مختلف ذخایر قابل‌بازیابی این میدان را بین 367 تا 700 میلیون بشکه تخمین می‌زنند. ترکمنستان در سال 2009 خواستار حکمیت بین‌المللی برای حل اختلافات مرزی با آذربایجان شد. علاوه بر این، ترکمنستان مدعی است که بخشی از میادین آذری و چیراق که توسط دولت آذربایجان در حال توسعه هستند به این کشور تعلق دارد.
 
دولت ترکمنستان در پی افزایش تولید نفت است، اما برای تحقق این افزایش با چالش‌هایی مواجه است. علاقه به سرمایه‌گذاری بیشتر در زمینه تولید گاز، کمبود سرمایه‌گذاری خارجی و رقابت سنگین برای سرمایه‌گذاری در حوزه دریای خزر نمونه‌ای از این چالش‌ها است. مقامات دولتی ترکمنستان اعلام کرده‌اند که این کشور قصد دارد تا سال 2030 بیش از 1.3 میلیون بشکه نفت در روز تولید کند. با این حال سایر منابع صنعتی پیش‌بینی می‌کنند که تولید نفت طی این مدت کمتر از 300 هزار بشکه در روز خواهد بود.
 


پالایش نفت در ترکمنستان

ترکمنستان دارای دو پالایشگاه عمده است: سیدی و ترکمن‌باشی. ظرفیت کل ترکیبی این دو پالایشگاه 237 هزار بشکه در روز است. نرخ استفاده از این پالایشگاه‌ها پایین است و تقریباً آن‌ها با 50 درصد ظرفیت خود کار می‌کنند. شرکت‌های خارجی معمولاً سهم خود از تولید نفت خام را صادر می‌کنند و شرکت‌های داخلی تنها نفت را برای مصارف داخلی یا تولید فرآورده‌های نفتی برای صادرات، پالایش می‌کنند. دولت ترکمنستان قصد دارد تا سال 2030، سه پالایشگاه دیگر احداث نماید و ظرفیت پالایشگاه‌های فعلی را نیز افزایش دهد. ظرفیت کل اعلام‌شده برای این توسعه پالایشگاهی، 600 هزار بشکه در روز عنوان شده است. 


صادرات نفت ترکمنستان

ترکمنستان حجم اندکی نفت خام و پالایش‌شده صادر می‌کند. گزینه‌های صادرات نفت نیز برای ترکمنستان بسیار محدود هستند. ترکمنستان تقریباً هیچ خط لوله‌ بین‌المللی برای انتقال نفت در اختیار ندارد به جز یک خط لوله که در مرز شرقی این کشور از قزاقستان به ازبکستان می‌رود و ترکمنستان می‌تواند نفت خام مورد نیاز برای استفاده در پالایشگاه سیدی را از ازبکستان وارد نماید. حجم اندکی از نفت خام ترکمنستان از طریق دریای خزر به آذربایجان و روسیه منتقل می‌شود. نفت خام ترکمنستان کیفیت پایینی دارد و این با مشکلاتی در زمینه استفاده از خطوط لوله روسی مواجه است. درصدی از کل صادرات نفتی ترکمنستان، در قالب محصولات پالایش‌شده صادر می‌شود.


گاز طبیعی ترکمنستان

ترکمنستان در حال حاضر از لحاظ ذخایر گازی در رتبه ششم جهانی قرار داد و از لحاظ تولید گاز نیز جزء 20 کشور بزرگ تولیدکننده گاز است. بنا به گزارش نشریه نفت و گاز، ترکمنستان در سال 2012 دارای 265 تریلیون فوت مکعب ذخایر اثبات‌شده گاز بوده است. ذخایر گازی این کشور در سال 2009، 94 تریلیون فوت مکعب برآورد شده بود. این کشور چند 10 میدان گازی با ذخایر بیش از 3.5 تریلیون فوت مکعب در اختیار دارد. این میادین عمدتاً در محدوده آمو دریا در جنوب شرقی این کشور و در قسمت جنوبی دریای خزر واقع شده‌اند.
 
گاز طبیعی نقش قابل‌توجهی در مصرف انرژی ترکمنستان ایفاء می‌کند. گاز طبیعی در سال 2008، 78 درصد کل مصرف داخلی انرژی ترکمنستان را به خود اختصاص داده است. بنا به آمارهای آژانس بین‌المللی انرژی، تقریباً یک‌سوم گاز تولیدی ترکمنستان برای تولید نیروی برق مورد استفاده قرار می‌گیرد و یک‌سوم دیگر در صنایع بالادستی و بخش پالایش به‌کارگیری می‌شود.
 
اکتشاف و تولید گاز ترکمنستان
گرچه ترکمنستان دارای ذخایر عظیم گاز است، اما با این حال، صادرات محدود و گزینه‌های اندک سرمایه‌گذاری، درآمدزایی و تولید گاز از این ذخایر را با چالش‌هایی مواجه کرده است. قسمت اعظم گاز ترکمنستان به روسیه منتقل شده و در آنجا یا مصرف شده یا به بازارهای اروپایی انتقال می‌یابد. از سال 1992 روسیه بازار صادرات کلیدی برای ترکمنستان بوده است و تأثیر زیادی بر تعیین قیمت گاز صادراتی در کشورهای آسیای میانه داشته است. به‌خاطر انفجار خط لوله اصلی صادرات نفت در آسیای میانه در سال 2009، تولید گاز ترکمنستان به شدت کاهش یافت. لذا تولید گاز ترکمنستان به نصف کاهش یافت و از 2.5 تریلیون فوت مکعب در سال به 1.3 فوت مکعب رسید. ترکمنستان در سال 2010 پس از تعمیر این خط لوله و انعقاد قراردادی با قیمت جدید با روسیه، تولید خود را به 1.6 تریلیون فوت مکعب در سال افزایش داد.
 
روسیه به‌خاطر کاهش صادرات گاز به اروپا تنها توافق کرد که با قیمت پایین‌تر، یک‌سوم حجم قبلی را از ترکمنستان خریداری نماید.
 
ترکمنستان هم‌اکنون به دنبال این است که تولید گاز خود را افزایش داده و راه‌هایی جدیدی برای صادرات گاز خود بیابد. دولت ترکمنستان پیش‌بینی می‌کند که با صادرات گاز به چین و ایران، تولید گاز این کشور افزایش یابد.
 
در نوامبر سال 2010، وزارت نفت، گاز و منابع طبیعی ترکمنستان اعلام کرد که تا سال 2030 تولید گاز این کشور سه برابر شده و به 8.1 تریلیون فوت مکعب در سال خواهد رسید. قسمت اعظم گاز ترکمنستان که برای توسعه بیشتر در دسترس هستند، سولفید هیدروژن و دی اکسید کربن بالایی دارد و این عامل باعث شده است تا این گاز فشار و دمای بالایی داشته باشد. لذا ترکمنستان برای توسعه و افزایش تولید گاز خود با چالش‌های فنی مواجه است و باید سرمایه بیشتری را در زمینه اکتشاف و تولید گاز هزینه نماید.
 


صادرات گاز طبیعی ترکمنستان

ترکمنستان به یک صادرکننده عمده گاز در حوزه دریای خزر و آسیای میانه تبدیل شده است. در سال 2010 ترکمنستان قسمت اعظم گاز تولیدی خود را صادر کرده است، چرا که نرخ تولید گاز در این کشور دو برابر تقاضای داخلی این کشور است. آژانس بین‌المللی انرژی پیش‌بینی کرده است که صادرات گاز ترکمنستان تا سال 2035 به 3180 میلیارد فوت مکعب در سال خواهد رسید.
 
ترکمنستان در فاصله بین سال‌های 2007 تا 2009 چندین قرارداد با شرکت‌های بین‌المللی برای افزایش تولید گاز و توسعه زیرساخت‌های خطوط لوله انتقال گاز امضاء کرده است. این کشور به لحاظ تاریخی برای صادرات گاز به روسیه متکی بوده است، اما اخیراً خطوط جدیدی برای صادرات گاز به ایران و چین احداث کرده است.
 
در آغاز سال 2008 ترکمنستان عرضه گاز به ایران را به دلیل مناقشات گازی متوقف کرد؛ با این حال دو کشور در فوریه سال 2009 قرارداد جدیدی امضاء کردند. طی این قرارداد ایران موافقت کرد که سالانه 350 میلیارد فوت مکعب گاز از ترکمنستان وارد کند؛ گرچه ایران در آن سال تنها 177 میلیارد فوت مکعب گاز از ترکمنستان وارد کرد. ترکمنستان قصد دارد صادرات گاز خود به روسیه را کاهش دهد و انتظار می‌رود صادرات گاز این کشور به ایران افزایش یابد. ظرفیت دو خط لوله‌ای که گاز را به ایران و روسیه منتقل می‌کند، 700 میلیارد فوت مکعب در سال است.
 
چین واردات گاز از ترکمنستان را در اواخر سال 2009 شروع کرد. انتظار می‌رود با افزایش ظرفیت خط لوله‌ای که گاز را به چین می‌رساند و افزایش سطح تولید گاز در ترکمنستان، صادرات این کشور به چین افزایش یابد. چین و ترکمنستان در سال 2011 قرارداد جدیدی در زمینه انتقال گاز به چین امضاء کردند. با عملیاتی شدن این پروژه، کل حجم گاز صادراتی به چین تقریباً به 2300 میلیارد فوت مکعب در سال خواهد رسید.
 


خطوط لوله انتقال گاز ترکمنستان

ترکمنستان در تلاش برای اضافه کردن خطوط لوله جدید به خط لوله اصلی که در حال حاضر گاز را به روسیه می‌رساند، مشارکت‌هایی را با سایر کشورها برای احداث خطوط لوله و زیرساخت‌های گازی آغاز کرده است. دو خط لوله که تا ایران و چین کشیده شده‌اند، اخیراً مورد بهره‌برداری قرار گرفته و مسیرهای جدیدی نیز مدنظر دولت ترکمنستان قرار دارد. در حال حاضر، حداکثر ظرفیت صادرات گاز ترکمنستان، 3500 میلیارد فوت مکعب در سال است.
 
خط لوله مرکزی آسیای میانه
ترکمنستان از طریق این خط لوله گاز خود را به روسیه و سیستم گازی شرکت گازپروم صادر می‌کند. شاخه غربی این خط لوله گاز را حوزه دریای خزر به شمال منتقل می‌کند و شاخه شرقی آن گاز را از شرق ترکمنستان به جنوب ازبکستان و از آنجا به شمال ازبکستان می‌رساند. ظرفیت ترکیبی این دو خط لوله 3530 میلیارد فوت مکعب در سال است؛ با این حال به دلیل نواقص فنی ظرفیت واقعی این خطوط تقریباً نصف این میزان است.
 
خط لوله انتقال گاز کورپیج- کورت کوی (ترکمنستان به ایران)
این خط لوله 200 کیلومتر طول دارد و در سال 1997 ساخته شد. در واقع این اولین خط لوله‌ای بود که برای صادرات گاز طبیعی از آسیای میانه، مسیری به جز روسیه را انتخاب می‌کرد. ظرفیت این خط لوله 477 میلیارد فوت مکعب در سال است و ترکمنستان از این طریق سالانه 212 میلیارد فوت مکعب گاز به ایران انتقال می‌دهد. ترکمنستان طی یک قرارداد 25 ساله گاز به ایران صادر می‌کند و 35 درصد از بهای گاز صادرشده در ازای مشارکت ایران در احداث خط لوله کسر می‌شود.
 
خط لوله دولت‌آباد- خانگیران
این دومین خط لوله‌ای است که گاز ترکمنستان را با ظرفیت 212 میلیارد فوت مکعب در سال به ایران می‌رساند. این خط لوله در ژانویه سال 2010 آغاز به کار کرد و گزینه‌های صادرات گاز ترکمنستان را افزایش داد. فاز دوم این پروژه با ارزش 550 میلیون دلار در سال 2010 افتتاح شد و انتظار می‌رود ظرفیت انتقال گاز به ایران را به 424 میلیارد فوت مکعب در سال برساند.
 
خط لوله آسیای میانه- چین
این خط لوله 1833 کیلومتر طول دارد و گاز را از میادین شرقی ترکمنستان و از طریق ازبکستان به غرب چین می‌رساند. بهره‌برداری از این خط لوله در دسامبر سال 2009 آغاز شد و ابتدائاً قرار بود سالیانه بیش از 1060 میلیارد فوت مکعب گاز را از آسیای میانه به چین انتقال دهد. با این حال در اواسط سال 2011 اعلام شد که ظرفیت این خط لوله می‌تواند تا سال 2015 به 2100 میلیارد فوت مکعب افزایش یابد.
 
خط لوله بخارا- اورال
 این خط لوله در سال 2001 و به‌منظور افزایش واردات گاز ترکمنستان، توسط کشور ازبکستان احداث شد. این خط لوله گاز را از میدان گازی دولت‌آباد در ترکمنستان به ازبکستان و از آنجا به روسیه منتقل می‌کند. ظرفیت این خط لوله 706 میلیارد فوت مکعب در سال است؛ با این حال خط لوله مذکور با یک‌چهارم این ظرفیت کار می‌کند و نیازمند نوسازی است.
 
خط لوله شرق- غرب
احداث این خط لوله در ماه می سال 2010 آغاز شد و قرار است گاز را از میدان‌های جنوب شرقی ترکمنستان و از طریق دریای خزر به اروپا منتقل کند. ظرفیت این خط لوله 1060 میلیارد فوت مکعب در سال است و احتمالاً در اواسط سال 2015 مورد بهره‌برداری قرار خواهد گرفت.
 
خط لوله ترکمنستان- افغانستان- پاکستان- هند (تاپی)
بنا به برنامه‌ریزی‌ها این خط لوله بیش از 1000 مایل طول خواهد داشت و گاز را ترکمنستان به فازیلکا در مرز هند و پاکستان منتقل خواهد کرد.  ظرفیت پیشنهادی برای این خط لوله بیش از 1200 میلیارد فوت مکعب در سال است. با این حال، خط لوله مذکور با چالش‌های امنیتی در افغانستان مواجه است و در مورد بها و حق‌الزحمه احداث آن نیز مشکلاتی وجود دارد. هند و پاکستان قیمت‌هایی زیر قیمت بازار را پیشنهاد داده‌اند و توافقات خرید و فروش، چالش‌هایی را در مذاکرات ایجاد کرده است.
این چهار کشور توافق‌نامه‌هایی را در سال 2011 امضاء کرده‌اند. با ای حال بعید است که این خط لوله طی سال‌های آتی موردبهره‌برداری قرار گیرد.
 


اطلاعات جغرافیایی

  • مساحت: ۴۸۸٬۱۰۰کیلومتر مربع
  • رتبه در جهان از بعد مساخت: 52
  • تراکم جمعیت: 9.9 نفر بر کیلومتر مربع
  • رتبه در جهان از لحاظ تراکم جمعیت: 208
  • مختصات جغرافیایی
    • شرقی: -
    • شمالی: -
  • منطقه زمانی: TMT
  • جمعیت: ۵٬۱۱۰٬۰۲۳
  • زبان رسمی: ترکمنی
  • دین رسمی: اسلام
  • پایتخت: عشق‌آباد

جهت مشاهده کلیک کنید

اطلاعات سیاسی و اقتصادی

  • نوع حکومت: جمهوری ریاستی
  • واحد پول: منات ترکمنستان
  • اقتصاد: نفت و گاز طبیعی، فراورده‌های نفتی، منسوجات، فراورده‌های غذایی
  • منابع طبیعی: گاز طبیعی- نفت خام- گوگرد - نمک
  • صادرات
    • گاز طبیعی- نفت خام- پنبه و منسوجات- پتروشیمی: - -
  • تولید ناخالص داخلی
    • -: 47.55 میلیارد (2012) دلار
  • سرانه: 8500دلار
  • شاخص توسعه انسانی
  • 0.698

جهت مشاهده کلیک کنید