مروری کلی بر صنعت نفت و گاز قزاقستان

قزاقستان که تولید کل میعانات گازی آن در سال 2012، 6/1 میلیون بشکه در روز برآورد شده است، یک تولیدکننده‌ی بزرگ محسوب می‌شود؛ با این وجود، کلید رشد مداوم این کشور در تولید میعانات گازی، توسعه‌ی میادین تنگیز، کاراچاگاناک و کاشاگان خواهد بود.
 
علاوه‌ بر این، افزایش ظرفیت صادرات در راستای رشد تولید این کشور ضروری خواهد بود.
 
افزایش تولید گاز طبیعی در دهه‌های اخیر، قراقستان را از یک واردکننده‌‌ی گاز به یک کشور خودکفا از سال 2011 به بعد تبدیل کرده است. توسعه‌ی صنعت گاز طبیعی به دلیل فقدان زیرساخت‌های خط لوله گاز بومی که منطقه‌ی تولیدی غربی را به منطقه‌ی صنعتی شرقی مرتبط کند و نیز به دلیل نبود خط لوله‌های لازم جهت صادرات، نسبت به توسعه‌ی صنعت نفت قزاقستان به کندی پیش رفته است.
 
قزاقستان در منطقه‌ی بسته‌ای واقع شده است و فاصله‌‌ی زیادی با بازارهای جهانی نفت دارد. این کشور به دلیل عدم دسترسی به بنادر ساحلی، برای انتقال هیدروکربن خود به بازارهای جهانی عمدتاً به خط لوله‌های صادرات وابسته است. این کشور همچنین گذرگاه خط لوله‌های صادرات از ترکمنستان به ازبکستان است. چین و روسیه دو کشور همسایه‌ی قزاقستان، شرکای اقتصادی کلیدی این کشور هستند که منابع تقاضا برای صادرات و سرمایه‌گذاری پروژه‌های دولتی را تأمین می‌کنند.
 
صنعت نفت قزاقستان
ذخایر نفت اثبات‌شده‌ی قزاقستان را ژورنال نفت و گاز در سال 2012، 30 میلیارد بشکه برآورد کرده است. ذخایر نفتی عمده‌ی این کشور در بخش غربی کشور واقع شده است که 5 میدان ساحلی بزرگ (تنگیز، کاراچاگاناک، آقتوبه، مانگیستو و یوزن) در آنجا قرار دارند. این میادین ساحلی حدود نیمی از ذخایر اثبات‌شده‌ی فعلی را دربر دارد، در حالی‌که برآورد می‌شود میادین نفتی فراساحلی کاشاگان و کورمانگزی در دریای خزر واجد حداقل 14 میلیارد بشکه نفت باشند که حدود 9 میلیارد بشکه از آن در میدان کاشاگان وجود دارد.
 


سازمان‌های بخش نفت و گاز قزاقستان

وزارت انرژی و منابع معدنی قزاقستان در سال 2010 منحل شد و وزارت نفت و گاز و وزارت صنعت و تکنولوژی‌های نوین جایگزین آن شدند که به ترتیب مسئول صنعت نفت و صنعت معدن هستند. ساختاردهی مجدد وزارت‌خانه‌ها در راستای ایفای نقشی مرکزی‌تر توسط دولت در بخش نفت و گاز صورت گرفت. با توجه به این ساختاردهی مجدد، شرکت کازمونای‌گس دیگر تحت کنترل بخش نفت و گاز قرار ندارد. این امر به گونه‌ای مؤثر امکان تقابل منافع دولت و منافع تجاری را برطرف می‌کند.
 
علاوه‌ بر وزارت‌خانه‌هایی که در بالا ذکر شد، سازمان‌های نظارتی دیگری نیز به بخش نفت اضافه شدند که عبارتند از: وزارت امور مالیه(نظارت بر قیمت‌گذاری انتقالات، گزارش‌دهی سود سهام و امور مالیاتی)، وزارت حفاظت محیط زیست(نظارت بر اجرای قوانین محیط زیستی)، و وزارت شرایط اضطراری(نظارت بر اجرای قوانین مربوط به سلامت و ایمنی).
 
کازمونای‌گس شرکت ملی نفت و گاز، در سال 2002 و به‌منظور نمایندگی‌کردن منافع دولت در صنعت نفت و گاز تأسیس شد. افزایش تولید نفت قزاقستان نتیجه‌ی ورود سرمایه‌های خارجی به بخش نفت این کشور از سال 1991 بوده است. با این وجود، شرکت کازمونای‌گس نقشی فزاینده را در توسعه‌‌ی بخش نفت و گاز ایفا می‌کند، چراکه دولت اکنون بخش عمده‌ای از سرمایه‌ی این شرکت را صرف پروژه‌های جدید و سرمایه‌گذاری‌های مشترک می‌کند.
 
شرکت کازمونای‌گس واجد چندین زیرمجموعه است که عبارتند از: شرکت استخراخ و فراوری کازمونای‌گس(کارگزار اصلی)، شرکت کازمونای‌تنیز(عملیات گازی و نفتی فراساحلی)، کازترنس‌اویل(کارگزار خط لوله نفت)، و کازترنس‌گس(کارگزار خط لوله گاز).
 
شرکت کازمونای‌گس واجد سهامی در کاشاگان(15 درصد) و تنگیز(20 درصد) است و همچنین از 15 تا 100 درصد در اکثر پروژه‌های ساحلی سهم دارد. این شرکت حداقل 50 درصد نیز در اکثر بلوک‌های فراساحلی سهم دارد.
 
قانون مواد زیرزمینی و استفاده از مواد زیرزمینی قزاقستان در سال 2005 اصلاح شد و  حقوق مربوط به انتقال مواد زیرزمینی را به دولت واگذار کرد تا بتواند حق اخذ به شفعه را در مورد دارایی‌های نفتی در معرض فروش کشور اعمال کند. این قانون به شرکت کازمونای‌گس اجازه می‌دهد که مواد زیرزمینی را خریداری کند و به این ترتیب در چندین پروژه‌ی بزرگ کشور سرمایه‌گذاری کند. قانون مذکور در سال 2007 بار دیگر اصلاح شد تا این اجازه را به دولت بدهد که تغییرات عطف به ماسبق را در رابطه با کلیه‌ی قراردادهای نفتی موجود صورت دهد و یا در صورتی که احتمال تهدید امنیت کشور از جانب آن قراردادها وجود داشته باشد، آنها را فسخ کند. اصلاحیه ماه ژوئن سال 2010 نیز الزامات محتوایی محلی شدیدی در رابطه با قراردادهای نفت و گاز دربر داشت و رسماً توافقات مربوط به تسهیم تولید را لغو کرد.
 
سرمایه‌گذاری‌های مشترک اکنون رایج‌ترین نوع سرمایه‌گذاری هستند. تصمیم دولت قزاق مبنی بر این‌که ابتدا بلوک‌های استخراجی را در اختیار شرکت کازمونای‌گس قرار  دهد، به این شرکت دولتی اجازه می‌دهد که با شرکای بالقوه مذاکره کند. با این وجود، شرکت کازمونای‌گس در ماه ژوئن سال 2010 توافقنامه‌ای را پیرامون بلوک‌های فراساحلی دریای خزر با شرکت‌های توتال و استات‌اویل به امضا رساند. معاملات دولت- با- دولت قزاقستان با شرکت های نفتی دولتی، به‌خصوص روسیه و چین، متداول است. در ماه آگوست سال 2010 دولت حقوق صادرات نفتی را مجدداً ارائه داد و در سال 2011 نیز آنها را افزایش داد. حقوق صادرات ابتدا در سال 2008 ارائه شد و سپس در ماه ژانویه 2009 به تعلیق درآمد. این امر کلیه‌ی عملیات صادرکنندگان نفت در قزاقستان را به استثنای آن‌هایی که ماده قانونی تثبیت مالیات در قراردادشان ذکر شده است، تحت تأثیر قرار می‌دهد.
 


اکتشاف و تولید نفت در قزاقستان و میادین نفتی این کشور

تولید نفت قزاقستان در سال 2011 به 64/1 میلیون بشکه در روز رسید؛ اگرچه داده‌های مربوط به سال 2012 نشان می‌دهد که تولید میعانات گازی در قزاقستان اندکی کمتر و معادل 60/1 میلیون بشکه در روز بوده است. تولید قزاقستان از سال 1995 و با کمک شرکت‌های نفتی خارجی شاهد توسعه‌ی قابل توجهی بوده است. تولید در سال 2003 بیش از 0/1 میلیون بشکه در روز بوده و با رشد مستمر، این کشور پس از روسیه به دومین تولیدکننده نفت در میان کشورهای جماهیر شوروی سابق تبدیل شده است.
 
قزاقستان پس از کسب استقلال، شاهد افزایش چشم‌گیری در سرمایه گذاری‌های خارجی بوده است و در حال حاضر چندین شرکت نفتی بین المللی در پروژه‌های اصلی این کشور فعال هستند. شرکت کازمونای‌گس پیش از این سهم بالایی در این پروژه‌ها داشت، اما در چند سال اخیر در راستای ادغام سرمایه‌های خود در برخی پروژه‌ها و فروختن سهام خود در بعضی دیگر از پروژه‌ها گام‌هایی را برداشته است.
 
شرکت شورون بیشترین سهم را در میان شرکت‌های بین‌المللی خارجی دارد و بزرگ‌ترین تولیدکننده در قزاقستان است. این شرکت 50 درصد در میدان تنگیز و 20 درصد در میدان کاراچاگاناک سهم دارد. شورون دهه‌هاست که در قزاقستان فعالیت می‌کند و در دوره‌‌ی شوروی وارد این کشور شده است.
علاوه‌بر شورون، شرکت‌های نفتی بین‌المللی دیگری که در قزاقستان فعالیت می‌کنند عبارتند از: اکسون‌موبیل، شل، توتال، کونوکوفیلیپس، انی، شرکت ملی فرآورده‌های نفتی چین ،پتروچاینا، لوک‌اویل و چندین شرکت نفتی بین‌المللی کوچکتر.
 
بزرگ‌ترین میادین تولیدکننده‌ی نفت در حال حاضر
تنگیز در حال حاضر بزرگ‌ترین میدان تولیدکننده‌ی نفت قزاقستان است و خروجی آن از ماه ژوئن 2012 حدوداً 520هزار بشکه در روز بوده است که تقریباً معادل یک‌سوم کل تولید است. این میدان در ساحل شمال غربی قزاقستان قرار دارد و با 12هزار فوت عمق، عمیق‌ترین میدان عملیاتی جهان به شمار می‌رود. این میدان از سال 1993 و با سرمایه‌گذاری مشترک نتگیزشوراویل که شرکت‌های شورون(50 درصد)، اکسون‌موبیل(25 درصد)، کازمونای‌گس(20 درصد) و لوک‌آرکو(5درصد) را دربر می‌گیرد،  در حال توسعه بوده است. بنا به اعلام وود مکنزی، انتظار می‌رود که تولید در میدان تنگیز در سال 2020 تا 844هزار بشکه در روز افزایش یابد. خروجی تنگیز در حال حاضر از طریق خط لوله نفت کنسرسیوم خط لوله خزر صادر می‌شود که از تنگیز به نوروسیسک روسیه در دریای سیاه متصل است.
 
میدان کاراچاگاناک نیز که در ساحل شمال‌غربی قزاقستان و در نزدیکی مرز روسیه واقع شده است، در بازه‌ی زمانی ماه ژانویه‌ تا ماه ژوئن 2012 روزانه 244هزار بشکه میعانات گازی تولید کرده است که معادل 15 درصد کل تولید است. بنا به داده‌های شرکت عملیاتی فرآورده‌های نفتی کاراچاگاناک، این میدان واجد حدود 9 میلیارد بشکه نفت و میعانات گازی و 47 تریلیون متر مکعب گاز طبیعی است. کنسرسیوم عملیاتی کاراچاگاناک تحت یک توافقنامه تسهیم تولید در این میدان فعالیت می‌کند. این کنسرسیوم شرکت‌های بی‌جی و انی(هر یک 5/32 درصد)، شورون(20 درصد) و لوک‌اویل(15 درصد) را دربر می‌گیرد. وود مکنزی پیش‌بینی می‌کند که تولید در کاراچاگاناک در سال 2020 تا 340هزار بشکه در روز افزایش یابد.
 
میدان نفتی یوزن در جنوب‌غربی قزاقستان در ناحیه‌ی مانگیستو قرار دارد و در شش ماهه‌‌ی نخست سال 2012 حدوداً 100هزار بشکه در روز تولید داشته است. این میدان 100 درصد تحت مالکیت شرکت کازمونای‌گس قرار دارد و از سال 1961 کار بر روی آن آغاز شده است. میدان یوزن در حال نوسازی است، در حالی‌که میدان مجاور آن یعنی کاراماندیباس نیز در حا‌ل توسعه است، چراکه انتظار می‌رود این دو میدان در آینده‌ای نزدیک تولید را تقویت کند.
 
مانگیستو نیز که در منطقه‌ای مشابه یوزن قرار دارد، در بازه‌ی زمانی بین ماه ژانویه تا ژوئن سال 2012 روزانه 117هزار بشکه تولید داشته است. این میدان تحت عملیات مشترک شرکت کازمونای‌گس و شرکت ملی فرآورده‌های نفتی چین قرار دارد.
 
تولید نفت قزاقستان در سال 2011 به 64/1 میلیون بشکه در روز رسید؛ اگرچه داده‌های مربوط به سال 2012 نشان می‌دهد که تولید میعانات گازی در قزاقستان اندکی کمتر و معادل 60/1 میلیون بشکه در روز بوده است. تولید قزاقستان از سال 1995 و با کمک شرکت‌های نفتی خارجی شاهد توسعه‌ی قابل توجهی بوده است. تولید در سال 2003 بیش از 0/1 میلیون بشکه در روز بوده و با رشد مستمر، این کشور پس از روسیه به دومین تولیدکننده نفت در میان کشورهای جماهیر شوروی سابق تبدیل شده است.
قزاقستان پس از کسب استقلال، شاهد افزایش چشم‌گیری در سرمایه گذاری‌های خارجی بوده است و در حال حاضر چندین شرکت نفتی بین المللی در پروژه‌های اصلی این کشور فعال هستند. شرکت کازمونای‌گس پیش از این سهم بالایی در این پروژه‌ها داشت، اما در چند سال اخیر در راستای ادغام سرمایه‌های خود در برخی پروژه‌ها و فروختن سهام خود در بعضی دیگر از پروژه‌ها گام‌هایی را برداشته است.
شرکت شورون بیشترین سهم را در میان شرکت‌های بین‌المللی خارجی دارد و بزرگ‌ترین تولیدکننده در قزاقستان است. این شرکت 50 درصد در میدان تنگیز و 20 درصد در میدان کاراچاگاناک سهم دارد. شورون دهه‌هاست که در قزاقستان فعالیت می‌کند و در دوره‌‌ی شوروی وارد این کشور شده است.
علاوه‌بر شورون، شرکت‌های نفتی بین‌المللی دیگری که در قزاقستان فعالیت می‌کنند عبارتند از: اکسون‌موبیل، شل، توتال، کونوکوفیلیپس، انی، شرکت ملی فرآورده‌های نفتی چین ،پتروچاینا، لوک‌اویل و چندین شرکت نفتی بین‌المللی کوچکتر.
 
بزرگ‌ترین میادین تولیدکننده‌ی نفت در حال حاضر
تنگیز در حال حاضر بزرگ‌ترین میدان تولیدکننده‌ی نفت قزاقستان است و خروجی آن از ماه ژوئن 2012 حدوداً 520هزار بشکه در روز بوده است که تقریباً معادل یک‌سوم کل تولید است. این میدان در ساحل شمال غربی قزاقستان قرار دارد و با 12هزار فوت عمق، عمیق‌ترین میدان عملیاتی جهان به شمار می‌رود. این میدان از سال 1993 و با سرمایه‌گذاری مشترک نتگیزشوراویل که شرکت‌های شورون(50 درصد)، اکسون‌موبیل(25 درصد)، کازمونای‌گس(20 درصد) و لوک‌آرکو(5درصد) را دربر می‌گیرد،  در حال توسعه بوده است. بنا به اعلام وود مکنزی، انتظار می‌رود که تولید در میدان تنگیز در سال 2020 تا 844هزار بشکه در روز افزایش یابد. خروجی تنگیز در حال حاضر از طریق خط لوله نفت کنسرسیوم خط لوله خزر صادر می‌شود که از تنگیز به نوروسیسک روسیه در دریای سیاه متصل است.
 
میدان کاراچاگاناک نیز که در ساحل شمال‌غربی قزاقستان و در نزدیکی مرز روسیه واقع شده است، در بازه‌ی زمانی ماه ژانویه‌ تا ماه ژوئن 2012 روزانه 244هزار بشکه میعانات گازی تولید کرده است که معادل 15 درصد کل تولید است. بنا به داده‌های شرکت عملیاتی فرآورده‌های نفتی کاراچاگاناک، این میدان واجد حدود 9 میلیارد بشکه نفت و میعانات گازی و 47 تریلیون متر مکعب گاز طبیعی است. کنسرسیوم عملیاتی کاراچاگاناک تحت یک توافقنامه تسهیم تولید در این میدان فعالیت می‌کند. این کنسرسیوم شرکت‌های بی‌جی و انی(هر یک 5/32 درصد)، شورون(20 درصد) و لوک‌اویل(15 درصد) را دربر می‌گیرد. وود مکنزی پیش‌بینی می‌کند که تولید در کاراچاگاناک در سال 2020 تا 340هزار بشکه در روز افزایش یابد.
 
میدان نفتی یوزن در جنوب‌غربی قزاقستان در ناحیه‌ی مانگیستو قرار دارد و در شش ماهه‌‌ی نخست سال 2012 حدوداً 100هزار بشکه در روز تولید داشته است. این میدان 100 درصد تحت مالکیت شرکت کازمونای‌گس قرار دارد و از سال 1961 کار بر روی آن آغاز شده است. میدان یوزن در حال نوسازی است، در حالی‌که میدان مجاور آن یعنی کاراماندیباس نیز در حا‌ل توسعه است، چراکه انتظار می‌رود این دو میدان در آینده‌ای نزدیک تولید را تقویت کند.
 
مانگیستو نیز که در منطقه‌ای مشابه یوزن قرار دارد، در بازه‌ی زمانی بین ماه ژانویه تا ژوئن سال 2012 روزانه 117هزار بشکه تولید داشته است. این میدان تحت عملیات مشترک شرکت کازمونای‌گس و شرکت ملی فرآورده‌های نفتی چین قرار دارد.
 


صادرات نفت قزاقستان

قزاقستان یکی از مهم‌ترین صادرکنندگان نفت خام سبک شیرین است.کل صادرات خالص قزاقستان در سال 2011 حدود 4/1 میلیون بشکه در روز بوده است که با استفاده از زیرساخت‌های فعلی و از طریق خط لوله‌های موجود به بازارهای جهانی منتقل شده است.
 
مطابق داده‌های کمیته‌ی نظارت بر گمرکات که بخشی از وزارت مالیه است، بزرگ‌ترین سهم صادرات قزاقستان در سال 2011 به مقصد ایتالیا ارسال شده است(حدود 346هزار بشکه در روز) که حدود 60هزار بشکه در روز از این مقدار، نفت خام بوده است. دیگر واردکنندگان قابل توجه سوخت‌های مایع قزاقستان عبارتند از: چین، هلند و فرانسه. ایالات متحده نیز در سال 2011 حدود 14هزار بشکه در روز از قزاقستان واردات داشته است که تقریباً معادل 1 درصد کل صادرات قزاقستان است.
 
انتظار می‌رود که با فعال شدن میادین جدید، به‌خصوص میدان کاشاگان، صادرات قزاقستان در سال‌های آتی افزایش یابد. با این وجود، رشد سریع تولید و صادرات نفت نیازمند افزایش ظرفیت صادرات خواهد بود.
 
بخش عمده‌ی سیستم خط لوله‌ی فعلی به عنوان بخشی از سیستم شوروی سابق توسعه یافته است و هدف آن بیشینه‌سازی انتقال نفت روسیه بوده است. قزاقستان پس از  فروپاشی اتحاد شوروی، کاملاً به‌منظور صادرات، وابسته به روسیه بوده است و این امر کنترل کامل روسیه بر صادرات قزاقستان را در پی داشته است. با این وجود، قزاقستان با گذشت زمان توانسته است از طریق بکارگیری نفتکش‌ها و خط آهن و نیز احداث خط لوله‌ای به مقصد چین، وابستگی خود به زیرساخت‌های روسیه را کاهش دهد. اما همچنان قسمت عمده‌ای از صادرات قزاقستان باید از طریق خط لوله‌های روسیه منتقل شود.
 


خطوط لوله انتقال نفت قزاقستان

شرکت دولتی کازترنس‌اویل یکی از زیرمجموعه‌های شرکت کازمونای‌گس، بر روی سیستم خط لوله‌ی قزاقستان که حدود 5300 کیلومتر است، کار می‌کند. افزایش ظرفیت، به‌خصوص ظرفیت صادرات که وابستگی قزاقستان به روسیه را برطرف می‌کند، کلید افزایش تولید این کشور در آینده است.
 
کنسرسیوم خط لوله‌‌ی خزر
خط لوله‌ی کنسرسیوم خط لوله‌ی خزر در سال 2001 و به طول 940 مایل از میدان نفتی تنگیز به بندرگاه نوروسیسک در روسیه دایر شد. چهار سهامدار عمده‌ی این کنسریوم عبارتند از: ترنسنفت(24 درصد)، کازمونای‌گس(19 درصد)، شورون(15 درصد) و لوک‌آرکو(5/12 درصد). این خط لوله، خط لوله‌ی بازسازی شده‌ی ساویت- ارا که در دریای خزر قرار دارد و نیز ملحقات جدیداً ساخته‌شده‌ی آن را دربر می‌گیرد. این کنسرسیوم درسال 2011 به‌طور متوسط 684هزار بشکه در روز نفت خام را انتقال داده است که 608هزار بشکه‌ی آن از قزاقستان و 76هزار بشکه‌ی آن از روسیه منتقل شده است. علاوه‌بر این، حدود 53هزار بشکه در روز از نفت خام تنگیز در آتیرو قراقستان به‌منظور بارگیری در واگن‌های راه آهن، تخلیه شده است. شرکای کنسرسیوم خزر در سال 2011، افزایش ظرفیت خط لوله تا 4/1 میلیون بشکه در روز را آغاز کردند. این پروژه در سه فاز اجرایی خواهد شد و افزایش ظرفیت تا سال 2016 محقق می‌شود. انتظار می‌رود که توسعه‌ی این پروژه، افزایش ظرفیت حمل و نقل متناسب با اضافه تولید تنگیزشوراویل را در پی داشته باشد.
 
خط لوله‌ی قراقستان- چین
خط لوله‌ی قراقستان- چین به طول 1384 مایل از بندرگاه آتیرو در شمال‌غربی قزاقستان به آلاشانکو در شمال‌غرب چین متصل شده است و ظرفیت آن برابر 240هزار بشکه در روز نفت خام است. این خط لوله فعلاً در حال توسعه است و ظرفیت آن تا 400هزار بشکه در روز افزایش خواهد یافت. اضافه‌ی ظرفیت به‌منظور انتقال بخشی از نفت کاشاگان مورد استفاده قرار خواهد گرفت. این خط لوله یک سرمایه‌گذاری مشترک میان کازمونای‌گس و شرکت ملی فرآورده‌های نفتی چین است.
 
این خط لوله به‌صورت بخش‌بخش ساخته شد. بخش 492 مایلی کنکیاک- کومکول(فاز 3) که اخیراً تکمیل شد، عملیات تجاری را از ششم ماه اکتبر سال 2009 آغاز کرد. بخش کنکیاک- کومکول خط لوله‌ی کنکیاک- آتیرو(فاز یک) را به خط لوله آتاسو- آلاشانکو(فاز دو) متصل می‌کند و از سال 2006 عملیاتی شده است. بخش بین مرزی این خط لوله نیز به سیستم خط لوله‌ی نفت خام  شرکت ملی فرآورده‌های نفتی چین/ پتروچاینا در شمال‌غرب چین متصل می‌شود. فاز اول این پروژه یعنی خط لوله‌ی کنکیاک- آتیرو، اولین خط لوله‌ی ساخته شده پس از استقلال قزاقستان است. این خط به خط لوله‌ی قزاقستان- چین متصل شد و جهت انتقال آن نیز برعکس شد؛ این خط در حال حاضر نفت را از آتیرو به کنکیاک منتقل می‌کند.
 
خط لوله‌‌ی یوزن- آتیرو- سامارا
دیگر خط لوله‌ی عمده‌ی صادرات نفت قزاقستان که از آتیرو به سامارا متصل است، از سمت شمال به سیستم توزیع ترسنفت روسیه می‌پیوندد. این خط لوله ارتباط قراقستان با بازارهای جهانی را از طریق دریای سیاه میسر می‌‌سازد. امکانات این خط لوله در سال 2009 تقویت شد و ایستگاه‌هایی به‌منظور پمپ‌ و گرمایش به آن افزوده شد. ظرفیت این خط لوله در حال حاضر حدود 600هزار بشکه در روز است. قزاقستان پیش از تکمیل خط لوله‌ی کنسرسیوم خط لوله‌ی خزر، تفریباً کل نفت خود را از طریق این سیستم صادر می‌کرد.
 
خط لوله‌‌ی باکو- تبلیس- جیحان
این خط لوله با ظرفیت یک میلیون بشکه در روز در نزدیکی آذربایجان قرار دارد و از سال 2006 عملیاتی شده است. قزاقستان قراردادی با آذربایجان دارد که مطابق آن شرکت خط لوله‌ی باکو- تبلیس- جیحان روزانه 500هزار بشکه نفت را از طریق خط‌ لوله‌ی باکو- تبلیس- جیحان به بازار عرضه می‌کند. نفت قزاقستان برای اولین با در ماه اکتبر سال 2008 به‌منظور صادرات مجدد به خط لوله‌‌ی باکو- تبلیس- جیحان پمپ شد. نفت عرضه‌شده‌ی قزاقستان از طریق تانکرهای نفتکش از مسیر دریای خزر به باکو منتقل می‌شود.
 
طرح‌های توسعه‌‌ی آتی
توسعه‌ی میدان کاشاگان و دیگر پروژه‌های آتی نیازمند افزایش قابل‌توجه ظرفیت صادرات قزاقستان است. قزاقستان در حال حاضر سیستم حمل و نقل دریای خزر قزاقستان را توسعه  می‌دهد. این پروژه ساخت یک خط لوله‌ی ساحلی 830 کیلومتری با ظرفیت 600هزار بشکه در روز از اسکنه در غرب قزاقستان به کوریک در دریای خزر و نزدیک آقاتو، جایی که یک پایانه‌ی نفتی جدید 760هزار بشکه‌ای در روز در دست ساخت است، را دربر می‌گیرد. این سیستم همچنین یک پیوند دریایی با باکوی آذربایجان، تأسیسات یک بندرگاه جدید و یک ایستگاه انتقال در باکو که نفت خام را از طریق خط لوله‌ی  باکو- تبلیس- جیحان به ترکیه انتقال می‌دهد، را دربر می‌گیرد. سیستم حمل و نقل خزر قزاقستان فعلاً در حد یک طرح پیشنهادی است و با توجه به ابعاد پروژه، انتظار می‌رود که تا سال 2023 تکمیل شود. یک گزینه‌ی دیگر عبارت است از ظرفیت حمل و نقل گسترش‌یافته به چین. مقامات شرکت ملی فرآورده‌های نفتی چین در سال 2012 گزارش دادند که این شرکت ساخت یک خط لوله‌ی ثانویه جهت عرضه نفت از حوزه‌‌ی دریای خزر را در برنامه‌‌ی خود دارد.
 
یک طرح پیشنهادی دیگر نیز عبارت است از ساخت خط لوله‌ی نفت ترنس- کاسپین که یک مسیر صادرات غربی را برای قزاقستان و ترکمنستان فراهم می‌آورد. همچنین طرح پیشنهادی خط لوله‌ی قزاقستان- ترکمنستان- ایران چندین سال است که ارائه شده است، با این وجود، تداوم روابط ناپایدار با ایران تحقق این پروژه در آینده‌ای نزدیک را امکان‌ناپذیر می‌کند.
 


صادرات ریلی و دریایی نفت در قزاقستان

قزاقستان واجد یک شبکه ریلی گسترده است که به‌طور فزاینده‌ای به‌منظور انتقال سوخت‌های مایع برای مصرف بومی و نیز صادرات بکار گرفته می‌شود. بنا به داده‌های وود مکنزی، قزاقستان ظرفیت صادرات حدود 340هزار بشکه در روز نفت از طریق شبکه‌ی ریلی را داراست. شرکت تنگیزشوراویل بزرگ‌ترین کاربر نفتی این شبکه است. کاربرد  فزاینده‌ی شبکه‌ی ریلی به‌منظور حمل و نقل نفت، بر روی هزینه‌ها تأثیرگذار بوده است. در واقع، از آنجا که قیمت خط آهن از سال 1990 افزایش یافته است، انتقال از طریق شبکه‌ی ریلی به گزینه‌ای گران برای حمل و نقل بدل شده است.
 
دو بندرگاه اصلی به‌منظور صادرات نفت، آقتائو و سی‌می هستند. آقتائو در دریای خزر واقع شده است و ظرفیت بارگیری آن 240هزار بشکه در روز نفت و فرآورده‌های نفتی است. این بندر واجد چهار لنگرگاه با ظرفیتی متناسب با نفتکش‌های 12هزار تنی است.
 
سی‌می در رودخانه‌ی ایرتیش در بخش شمال‌شرقی قزاقستان قرار دارد. این بندرگاه واجد اهمیت بسیاری است، چراکه در طول ماه‌های تابستان، کشتی‌ها می‌توانند با گذر از رودخانه‌های ایرتیش و آب به اقیانوس قطب شمال و از آنجا به شبکه‌ی ریلی دسترسی داشته باشند.
 
علاوه‌بر بندرگاه‌های آقتائو و سی‌می، بندرگاه کوچک‌تر آتیرائو نیز عملیاتی است. این بندرگاه ظرفیت شناورهای حداکثر 120 تنی را داراست. با این وجود، بندرگاه آتیرائو در طول زمستان پوشیده از یخ است. این بندرگاه در شمالی‌ترین ساحل دریای خزر واقع شده است.
 


پالایش نفت در قزاقستان

بنا به داده‌های ژورنال نفت و گاز، ظرفیت تقطیر نفت خام قزاقستان از تاریخ یکم ماه ژانویه سال 2012 معادل 345100 بشکه در روز بوده است. سه پالایشگاه نفت زیر در قزاقستان موجود است: پاولودار، آتیرو و شیمکنت.
 
پالایشگاه پاولودار عمدتاً توسط خط لوله‌‌ی نفت خام سیبری غربی تغذیه می‌شود. این پالایشگاه در سال 2010 حدود 100هزار بشکه در روز فراوری داشته است. این پالایشگاه اکنون در دست بازسازی و مدرنیزه شدن است که تا پایان سال 2014 تکمیل خواهد شد.
 
پالایشگاه آتیرو تنها نفت خام بومی شمال‌غرب قزاقستان را فراوری می‌کند و در سال 2012 حدود 90هزار بشکه در روز را پالایش کرده است. پالایشگاه شیمکنت در حال حاضر نفت دریافتی از میادین نفتی کومکول و ناحیه‌ی اطراف مرکز قزاقستان را پالایش می‌کند. این پالایشگاه در سال 2010 حدود 95هزار بشکه در روز را فراوری کرده است.
 
علی‌رغم این‌که قزاقستان یکی از صادرکنندگان نفت عمده محسوب می‌شود، اما با کمبودهای منطقه‌ای و فصلی نفت مواجه است. از آنجا که بیشتر نفت و گاز قزاقستان در بخش غربی کشور تولید می‌شود، مناطق صنعتی شمالی و جنوبی(که فاقد ارتباط از طریق خط لوله به میادین نفت و گاز غربی هستند) از طریق واردات از کشورهای همسایه‌ یعنی روسیه و ازبکستان، نیازهای خود را برطرف می‌کنند. تا این اواخر سرمایه‌گذاری خارجی بالایی در بخش پالایش قزاقستان صورت نگرفته بود. با توجه به قیمت‌های بالای پالایش در داخل کشور، تولیدکنندگان ترجیح می‌دهند که به جای پالایش نفت خام خود در داخل کشور، آن را به بازارهای جهانی صادر کنند.
 


گاز طبیعی قزاقستان

ژورنال نفت و گاز در ماه ژانویه‌ی سال 2012، ذخایر گاز طبیعی قزاقستان را 85 تریلیون فوت مکعب برآورد کرد. تولید گاز طبیعی قزاقستان بیشتر گاز همراه است. اکثر ذخایر گاز طبیعی قزاقستان در غرب کشور واقع شده است و چهار میدان زیر واجد 80 درصد کل ذخایر گاز طبیعی هستند: کاراچاگاناک، تنگیز، ایماشوسکوی و کاشاگان.
 
تولید گاز طبیعی قزاقستان
تولید گاز طبیعی برای فروش سالانه از 314 میلیارد فوت مکعب در سال 2000 به 388 میلیارد فوت مکعب در سال 2009 افزایش یافت، اما در سال 2010 با اندکی کاهش مواجه شد. در حالی‌که کل تولید ناخالص گاز در سال 2010 معادل 3/1 میلیارد فوت مکعب بود، 75 درصد گاز تولید شده به منظور افزایش تولید نفت به میادین نفتی تزریق شد. در واقع، دو میدان بزرگ تولیدکننده‌ی گاز طبیعی قزاقستان، بزرگ‌ترین میادین تولیدکنندگان نفت نیز هستند.
 
میدان نفت و گاز کاراچاگاناک در سال 2010 حدود نیمی از کل تولید ناخالص گاز را به خود اختصاص داد که در کل حدود 650 میلیارد فوت مکعب بود. ژورنال نفت و گاز گزارش داد که تولید این میدان در سال 2011 به 784 میلیارد فوت مکعب رسیده است. وود مکنزی پیش‌بینی می‌کند که تولید گاز خشک از میدان کاراچاگاناک در سال 2015 به 775 میلیارد فوت مکعب و در سال 2020 به 3/1 تریلیون فوت مکعب خواهد رسید.
 
بنا به داده‌های شرکت شوران، میدان نفت و گاز تنگیز در سال 2011 حدود 300 میلیارد فوت مکعب گاز طبیعی ناخالص تولید کرده است که 114 میلیارد فوت مکعب آن گاز خشک بوده است. با توجه به آمار ارائه شده توسط وود مکنزی، تنگیز همچنان نقش قابل توجهی را در تولید گاز قزاقستان ایفا خواهد کرد و در سال 2015 تولید آن به 623 میلیارد فوت مکعب خواهد رسید.
 
بقیه‌‌ی گاز تولید شده‌ی قزاقستان در میادین کوچک‌تر تولید می‌شود. توسعه‌ی میادین کاشاگان و ایماشوسکوی برای تأمین امنیت انرژی قزاقستان بسیار مهم است، چراکه خروجی این میادین به‌منظور تقویت عرضه‌ی گاز بومی و فراهم آوردن حجمی اضافه جهت افزایش بازیافت نفت، مورد استفاده قرار می‌گیرد. انتظار می‌رود که در این دو میدان در سال 2020 بیش از 1/1 تریلیون فوت مکعب گاز خشک تولید شود.
 
صادرات و واردات قزاقستان
قزاقستان از سال 2008 حجم کافی گاز طبیعی خشک به منظور برآوردن تقاضای بومی خود را تولید کرده است. با این وجود، به دلیل فقدان زیرساخت‌های ارتباطی که مراکز تقاضا را به نواحی تولیدی وصل ‌کند، قزاقستان در راستای برآوردن تقاضای بومی خود وابسته به واردات است. سیستم خط لوله‌ی بومی تحت توسعه است و ذخایر گاز قزاقستان در غرب و مراکز پر جمعیت شمال، شرق و جنوب کشور به هم مرتبط نیستند.
 


خطوط لوله‌ انتقال گاز قزاقستان

قزاقستان واجد دو شبکه‌‌ی توزیع گاز بومی مجزاست. یکی از آن‌ها در غرب کشور قرار دارد و به میادین تولیدکننده‌ی قزاقستان خدمات ارائه می‌دهد. شبکه‌ی دیگر در جنوب کشور واقع است و عمدتاً گاز طبیعی وارداتی را به مناطق مصرف‌کننده می‌رساند. فقدان خط لوله‌‌ی داخلی‌ای که نواحی تولیدکننده‌‌ی گاز طبیعی قزاقستان را به نوار صنعتی کشور مابین آلماتی و شیمکنت مرتبط سازد، توسعه‌ی منابع گاز طبیعی قزاقستان را تضعیف کرده است. بخش جنوبی قزاقستان بیشتر گاز طبیعی مصرفی خود را از طریق ازبکستان و خط لوله‌ی تاشکنت- شیمکنت- بیشکک- آلماتی تأمین می‌کند، چراکه قزاقستان گاز را از نواحی شمالی کشور وارد می‌کند. کازترنس‌گس زیرمجموعه‌ی کازمونای‌گس، سیستم حمل و نقل خط لوله‌ای گاز کشور را کنترل و مدیریت می‌کند.
 
شبکه‌ی خط لوله‌ی قزاقستان واجد 11هزار کیلومتر خط لوله، 22 ایستگاه کمپرسور و سه تأسیسات ذخیره‌ی زیرزمینی است. خطوط لوله‌ی اصلی قزاقستان عبارتند از: خط لوله‌ی مرکزی آسیای مرکزی، خط لوله‌ی بخارا- اورال، خط لوله‌ی تاشکنت- آلماتی و خط لوله‌ی ترکمنستان- چین.
 
قزاقستان در حال حاضر عمدتاً به عنوان یک کشور واسطه جهت انتقال گاز طبیعی صادراتی از ازبکستان و ترکمنستان به روسیه و چین ایفای نقش می‌کند.
 
خط لوله‌ی مرکزی آسیای مرکزی
دو شاخه‌ی این خط لوله‌ی گاز توسط شرکت گازپروم کنترل می‌شود. شاخه‌ی شرقی این خط لوله که ظرفیت آن 2/2 تریلیون فوت مکعب است از میادین گازی جنوب‌شرقی ترکمنستان نشأت می‌گیرد. شاخه‌‌ی غربی(با ظرفیت 120 میلیارد فوت مکعب) از ساحل دریایی ترکمنستان در دریای خزر نشأت می‌گیرد. تقریباً کل گاز ترکمنستان و ازبکستان از طریق شاخه‌ی شرقی تحویل داده می‌شود، چراکه عمر شاخه‌ی غربی بیش از 35 سال است و برخی از بخش‌های آن نوسازی نشده است و بعضاً با مشکل مواجه می‌شود.
 
خط لوله‌ی بخارا- اورالس
این خط لوله انتقال گاز که گاز را از ازبکستان و از طریق قزاقستان به روسیه منتقل می‌کند، 706 میلیارد فوت مکعب ظرفیت دارد، اما عمدتاً بلااستفاده است. این خط لوله واجد چندین خط لوله‌ی کوچک‌تر و تأسسیسات ذخیره‌ی زیرزمینی مرتبط با خط اصلی نیز هست.
 
خط لوله‌ی بخارا- تاشکند- بیشکک- آلماتی
یک خط لوله‌ی گاز واردات و انتقال که گاز ازبکستان را به مراکز پر جمعیت اصلی در جنوب قزاقستان انتقال می‌دهد. ظرفیت این خط لوله 160 میلیارد فوت مکعب است. در بین مسیر شیمکنت تا آلماتی، خط لوله در بیشکک منشعب می‌شود تا گاز این شهر را تأمین کند.
 
طرح‌های توسعه‌ی آتی خط لوله‌های قزاقستان
هدف مرکزی قزاقستان در بخش گاز طبیعی عبارت است از توسعه‌‌ی یک سیستم گاز طبیعی بومی که کلیه‌ی مناطق کشور، به‌خصوص نواحی تولیدکننده و مصرف‌کننده را به هم مرتبط ‌سازد. توسعه‌ی سیستم بومی به‌گونه‌ای اثرگذار، نیاز به واردات از ازبکستان را برطرف خواهد کرد. در حال حال حاضر، پنج منطقه از 14 منطقه‌ی کل کشور در قزاقستان به شبکه‌ی خط لوله متصل نیست. در حالی‌که هدف بلند مدت، مرتبط ساختن این مناطق تعیین شده است، اما با توجه به هزینه و دسترس‌پذیری منابع بدیل انرژی نظیر ال‌جی‌پی و ذغال‌سنگ، در حال حاضر محقق ساختن هدف مزبور مقرون‌به صرفه نیست.
 
خط لوله‌ی بینو- بوزای- آقبولاک
دولت قزاقستان در حال حاضر این خط لوله را در اولویت قرار داده است. این خط لوله قرار است در راستای مرتبط ساختن مراکز تقاضای قزاقستان به مناطق عرضه‌کننده و نیز امکان پذیر ساختن صادرات به چین، احداث شود. انتظار می‌رود که این خط لوله با ظرفیت یک میلیارد فوت مکعب تا پایان سال 2015 تکمیل شود.   
 


اطلاعات جغرافیایی

  • مساحت: ۲٬۷۲۴٬۹۰۰ کیلومتر مربع
  • رتبه در جهان از بعد مساخت: 9
  • تراکم جمعیت: 5.4 نفر بر کیلومتر مربع
  • رتبه در جهان از لحاظ تراکم جمعیت: 226
  • مختصات جغرافیایی
    • شرقی: -
    • شمالی: -
  • منطقه زمانی: در غرب (UTC+5 ) و در شرق (UTC+6)
  • جمعیت: 17,948,816
  • زبان رسمی: روسی و قزاقی
  • دین رسمی: اسلام و مسیحیت
  • پایتخت: آستانه

جهت مشاهده کلیک کنید

اطلاعات سیاسی و اقتصادی

  • نوع حکومت: جمهوری ریاستی
  • واحد پول: تنگه
  • اقتصاد: تولید نفت خام و فراورده‌های نفتی، پتـروشیمـی، بـرق، مـاشیـن آلات کشـاورزی، مـوتـورهـای الکتریکـی، مصالـح ساختمـانی، کشت غلات و پنبه
  • منابع طبیعی: نفت و گاز، ذغال سنگ، آهن، منگنز، کروم، سرب، روی، مس، تیتانیوم، فسفات، سولفور بوکسیت
  • صادرات
    • نفت و فراورده‌های نفتی (59 درصد)، فلزات، ماشین‌آلات، زغال‌سنگ، گوشت، پشم (2012): 86.93 میلیارد دلار
  • تولید ناخالص داخلی
    • (2013): 243.6 میلیارد دلار
  • سرانه: 14,100 دلار
  • شاخص توسعه انسانی
  • 0.754

جهت مشاهده کلیک کنید