بررسی اجمالی صنعت نفت و گاز ایران

ایران چهارمین منابع عمده نفت و دومین منابع گاز را در جهان در اختیار دارد. در سال‌های اخیر تولید نفت ایران به‌دلیل تحریم‌های یک‌جانبه آمریکا و اتحادیه اروپا کاهش یافته است. اما احتمال می‌رود در آینده نزدیک تولید نفت ایران افزایش محسوسی داشته باشد.
ایران به‌عنوان یکی از اعضای سازمان کشورهای صادرکننده نفت (اوپک)، چهارمین ذخایر نفت دنیا و دومین ذخایر گاز را در اختیار دارد. در سال 2012، ایران شاهد تحریم‌های یکجانبه علیه درآمدهای نفتی خود از جانب آمریکا و اتحادیه اروپا بوده است. تحقیقات ادراه اطلاعات انرژی آمریکا نشان می‌دهد که ایران در زمینه صادرات نفت خام در طی دو سال گذشته از جایگاه سوم به جایگاه پنجم جهان نزول نموده است.
ایران همچنین دومین ذخایره عمده گاز طبیعی جهان را در اختیار دارد که عمده مصرف آن در بخش داخلی این کشور است. برخلاف کاهش فعالیت‌های نفتی و تولید نفت خام، استفاده از گاز طبیعی در طول این مدت به آرامی رو به افزایش بوده است. با این وجود به‌علت وجود تحریم‌های یک‌جانبه و مخالف با معاهدات بین‌المللی و کمبود امکانات لازم فنی، صادرات و تولید گاز طبیعی نیز کمتر از میزان مورد انتظار بوده است.
استفاده از زغال‌سنگ و تولید برق با استفاده از نیروی آب، در کنار منابع فسیلی (نفت و گاز)، مصرف گاز طبیعی را به جهت تأمین انرژی داخلی به حدود 59 درصد و مصرف نفت را به 39 درصد می‌رساند. بنابراین، گاز طبیعی حدود 59 درصد و نفت حدود 39 درصد از کل مصرف انرژی داخلی ایران در سال 2010 را به خود اختصاص داده‌اند.
 
 
تحریم‌های تصویب‌شده علیه ایران در سال 2011 و 2012 در بخش انرژی، روند انجام پروژهای بالادستی نفت و گاز (اکتشاف و تولید) را نیز تحت تأثیر خود قرار داده است. در این‌باره ایالات متحده آمریکا و اتحادیه اروپا نقش پررنگ‌تری نسبت به سایر کشورها داشته‌اند. تحریم‌ها موجب گردید تا بخشی از پروژهای بالادستی صنعت نفت در ایران لغو شود. این امر به کاهش موقتی ظرفیت تولید نفت ایران منجر شده است. تحریم‌ها همچنین مانع ورود برخی از محصولات پالایش‌شده وارداتی گردید و ایران را به حرکت به سمت خودکفایی در تولید این محصولات سوق داد. از طرف دیگر، تحریم‌های اعمال‌شده بر ایران باعث افزایش قیمت جهان نفت و متضرر شدن کشورهای واردکننده نفت، از جمله آمریکا و متحدان اروپایی آن شد. این کشورها از سال 2008 تا کنون هنوز نتوانسته‌اند به مرحله رونق اقتصادی برسند و افزایش بهای نفت، رشد اقتصادی آن‌ها را با مشکل مواجه ساخته است. 
تنگه هرمز، واقع شده در سواحل جنوب شرقی ایران، به‌عنوان شاهراهی جهت صادرات و انتقال نفت خام ایران و سایر کشورهای حوزه خلیج فارس به دیگر نقاط جهان درنظر گرفته می شود. وسعت دهانه تنگه هرمز در باریک‌ترین نقطه آن به 21 مایل می رسد. روزانه طبق آمار به‌دست آمده در سال 2011 حدود 17 میلیون بشکه نفت از این مکان، با هدف صادرات، حمل و نقل می‌شود. این میزان حدود 35 درصد از کل حمل و نقل دریایی نفت و 20 درصد از تولید نفت از منابع کل جهان را شامل می‌شود. علاوه بر نفت، میعانات گازی نیز از طریق گذرگاه تنگه هرمز صادر می‌گردد.
در بین کشورهای حاشیه خلیج فارس، قطر سالانه حدود 2 تریلیون فوت مکعب صادرات داشته و 20 درصد از صادرات بازار جهانی ال‌ان‌جی (گاز طبیعی مایع) را به خود اختصاص می‌دهد. همچنین کویت، طبق آمار مربوط به سال 2010، سالانه حدود 100 میلیارد فوت مکعب از عرضه جهانی ال‌ان‌جی را از طریق تنگه هرمز انتقال می‌دهد. 
 


صنعت نفت ایران

پترونت: عمده منابع نفتی ایران در پنج میدان نفتی وسیع  قرار گرفته است که بزرگترین آنها میدان نفتی مارون است.

بر طبق آمارهای نشریه نفت و گاز در ژوئن 2013، ذخایر نفتی ایران 154 میلیارد بشکه تخمین زده شده است که این مقدار 9 درصد ذخایر کل نفت جهان و بیش از 12 در صد ذخایر موجود اوپک را تشکیل می‌دهد.

بیش از 50 درصد ذخایر نفت خشکی ایران در پنج میدان نفتی بزرگ واقع شده است. بزرگترین این میادین، میدان نفتی مارون (22 میلیارد بشکه)، اهواز ( 18 میلیارد بشکه) و میدان نفتی آغاجاری (17 میلیارد بشکه) است. 80 درصد از ذخایر نفت واقع در خشکی، در حوزه جنوب غربی خوزستان در نزدیکی مرز عراق واقع شده است. بر طبق آمارهای فکتس گلوبال انرژی، ایران دارای ذخیره نفتی حدوداً 100 میلیون بشکه‌ای در دریای خزر است. در رابطه با مبحث تولید نفت، ایران به دلیل فرسودگی میادین نفتی با نرخ کاهش طبیعی تولید حدوداً 8 تا 13 درصدی مواجه است. نرخ بازیابی نیز پایین است و در حدود 20 تا 30 درصد است.

تحریم‌های اعمال شده علیه صادرات نفت ایران موجب گردیده تا ایران سرمایه گذاری های لازم را به جهت جلوگیری از کاهش تولید نفت انجام دهد. به علاوه تحریم های تصویب شده در اواخر سال 2011 و 2012 کاهش تولید نفت توسط ایران را شتاب بیشتری داده است. با این حال، ایران در سال 2012 و 2013 به‌طور متوسط جایگاه دوم خود را در بین کشورهای عضو اوپک از لحاظ میزان تولید نفت حفظ کرده است. تولید نفت ایران در سال 2013 اندکی بیشتر از میزان نفت تولیدی در عراق بوده است.

 


سازمان دهی و مدیریت بخش انرژی ایران

پترونت: بخش انرژی زیر نظر شورای عالی انرژی در سال 2001 سازمان‌دهی شده و مدیریت آن به ریاست جمهوری ایران محول گردید. شورای عالی انرژی نیز متشکل از جمع وزرای نفت، نیرو، اقتصاد ، تجارت، کشاورزی، معادن و صنعت می‌باشد. شرکت ملی نفت ایران نیز با سرپرستی و نظارت وزارت نفت، به عنوان مسئول اجرای پروژه‌های نفتی، کلیه فعالیت های مربوط به تولید نفت خام و ایجاد زیر ساخت های صادرات نفت و گاز شده است. شرکت ملی نفت جنوب به عنوان یکی از زیر مجموعه های شرکت ملی نفت ایران تولیدکننده 80 درصد کل نفت ایران، شامل حوزه های نفتی خوزستان ، بوشهر، فارس، کهکیلویه و بویراحمد است. شرکت ملی نفت ایران با راه اندازی شرکت ملی پالایش فرآورده‌های نفتی به عنوان یکی از زیر مجموعه‌های خود ، بر کنترل شبکه پالایش و پخش، نظارت خود را انجام می دهد. البته در حوزه فعالیت های زیر مجموعه های وابسته به شرکت ملی نفت ایران تفاوت‌هایی در عملکرد و تصمیم گیری وجود دارد.

قانون اساسی ایران کلیه مالکیت‌های خارجی و یا خصوصی منابع طبیعی کشور را لغو و ممنوع نموده است. همچنین هرگونه موافقت‌نامه مبنی بر اشتراک تولید نیز طبق قانون اساسی ممنوع می‌باشد. دولت ایران تنها اجازه این را داده است که طی قرارداد‌های ویژه، شرکت‌های خارجی جهت اکتشاف و کمک به توسعه پروژه‌های نفتی، زیر نظر شرکت‌های وابسته داخلی مشغول به فعالیت گردند. پیمانکارها نیز به عنوان دستمزد فعالیت خود، حق برداشت از نفت و گاز استخراج شده برای توسعه دادن و برقراری فعالیت خود را دارند.

پس از آنکه توسعه یک میدان خاص تکمیل شد، حق برداشت و بهره برداری از آن میدان خاص به شرکت ملی نفت ایران و یا شرکت تابع آن باز گردانده می‌شود. باز پرداخت هزینه‌های توسعه و تولید از درآمد فروش نفت و گاز تأمین می‌گردد. با توجه به آمار فاکتس گلوبال انرژی نرخ بازگشت در قرارداد‌های تخصصی متفاوت بوده و بین 12 و 17 درصد با دوره بازپرداخت حدود پنج سال تا هفت سال است. ایران در پنجمین برنامه پنج ساله توسعه خود مربوط به سال‌های 2010 تا 2015، هدف رساندن ظرفیت تولید نفت خام به 5 میلیون شبکه را تا سال 2015 دنبال می‌نماید. به علاوه، این موضوع بیانگر این است که بودجه‌ای معادل 35 میلیارد دلار در سال، جهت سرمایه گذاری در بخش نفت و گاز، برای هدف فوق لازم بوده که پیش بینی می‌شود از بخش سرمایه گذاری شرکت‌های خارجی، طی قراردادهای ویژه تأمین گردد. با این حال بر طبق آنچه که طی دوره پنج سال (2010 الی 2015) مشاهده گردید، درآمد نفتی مربوط به طرح فوق، حدود 10 میلیارد دلار ارزیابی شد. بنا به نظر اداره اطلاعات انرژی آمریکا، دست یابی به اهداف طرح 5 سال تولید، حتی بدون حضور تحریم‌های غربی هم امری مشکل به نظر می‌آید.


اکتشاف و تولید نفت در ایران

پترونت: تولید نفت خام ایران افت شدیدی در سال 2012 پیدا نمود. اگر چه ایران هنوز در رتبه دوم بزرگترین تولید کننده نفت خام سازمان اوپک است، ولی تنها اختلاف اندکی با کشور عراق در این زمینه دارد. در آگوست 2012، تولید نفت خام ایران حتی از عراق هم کمتر بوده که این اتفاق از سال 1989 تاکنون نادر است.

بخشی از تحریم‌های اعمال شده علیه ایران با هدف قراردادن بخش نفت، موجب لغو پروژهای آتی صنعت نفت توسط شرکت‌های خارجی گردید. البته تحریم ها، پروژه‌های فعلی در حال اجرا را نیز تحت تأثیر خود قرارداده است. بنا به گزارش اداره اطلاعات انرژی آمریکا، پس از اجرای تحریم‌های اواخر 2011 و اوایل 2012، تولید نفت ایران بطور چشم گیری کاهش پیدا کرد.

اگر چه بحث تحریم ایران از چهار دوره پیش در سازمان ملل مطرح گردید ولی تحریم‌های اخیر آمریکا و اتحادیه اروپا نقش بسزایی در کاهش تولید نفت ایران داشته که به طبع، صنعت نفت و تولید فرآورده‌های نفتی را نیز تحت تأثیر قرارداده است.

ایالات متحده آمریکا و اتحادیه اروپا اقدامات یکجانبه و به‌لحاظ عرف بین‌المللی غیرقانونی‌ای را در رابطه با صادرات و واردات  نفتی ایران انجام داده و هرگونه معاملات نفتی در ابعاد گسترده با ایران را ممنوع نموده‌اند. آنها همچنین دسترسی ایران را نیز به هرگونه منابع مالی از سمت اروپا و آمریکا را محدود نموده اند. تحریم‌ها همچنین علیه بانک مرکزی ایران تصویب گردید و اتحادیه اروپا شرکت‌های بیمه اروپا را مجبور به بیمه نکردن حمل و نقل و صادرات نفتی ایران نمود. تحریم‌های اعمال شده علیه بیمه صادرات دریایی نفت ایران، نه تنها صادرات ایران به اروپا را تحت تأثیر قرار داد، بلکه مشتریان آسیایی نفت ایران را وادار به کاهش موقت واردات نفت از ایران نمود.

در سال 2012 ایران روزانه 5/3 میلیون شبکه مایعات نفتی استخراج نموده که به طور تقریبی 3 میلیون شبکه آن نفت خام بوده است. تولید در سال 2012 حدوداً 17 درصد کمتر از میزان تولید 2/4 میلیون بشکه تولیدی در سال 2011 می‌باشد که عمدتاً نتیجه اعمال تحریم‌ها است. محصولات تغلیظ شده نفتی نیز تقریباً در سال 2011، 650 هزار شبکه در روز بوده که بر طبق آمار داده شده توسط سازمان نفت و گاز کشورهای عربی، 440 هزار شبکه از این محصولات فروخته شده و 210 هزار شبکه با نفت خام ترکیب شده است.

کشور ایران داری34 منبع ذخیره نفت و گاز ( 22 منبع دریایی و 12 منبع خشکی ) می‌باشد. بطوری که منابع نفتی دریایی آن 71 درصد از کل ذخایر نفت ایران را تشکیل می‌دهد. در حال حاضر بزرگترین منبع  ذخیره و تولید نفت ایران، میدان دریایی اهواز – آلماری بوده و به همراه آن حوزه‌های نفتی مارون و گچسارن می‌باشند که همگی در استان خوزستان واقع شده اند.

بیشترین جریان تولید نفتی ایران مربوط به نفت خام سنگین می‌باشد که بر طبق آمار فاکتس گلوبال انرژی برابر با 45 درصد کل تولید است. جریان نفت خام سنگین بطور عمده توسط بخشی از منابع زیرزمینی جنوب کشور و یک سری منابع چند لایه که علاوه بر آن نفت سبک هم از آنها بدست می‌آید نیز تأمین می‌گردد. مارون و گچسارن بزرگترین ذخایر نفت سنگین را دارا بوده، در حالی که حوزه‌های رگ سفید، اهواز،  بنگستان، منصوری و بی‌بی حکیمه نیز ذخایر نفت سنگین به حساب می‌آیند.

جریان نفت سبک نیز نقش کلیدی در تولید داشته و عمدتاً از منابع دریایی واقع در منطقه خوزستان بدست می‌آید. بدین سان 3/2 درصد از تولید آن مربوط به حوزه‌های اهواز ، آلماری ، کرانی  و آغاجاری می‌باشد. بسیاری از حوزه‌ها ده سال است که در حال بهره برداری بوده که امروزه میزان ذخیره باقیمانده آنها به سرعت روبه کاهش است. برای رفع این مشکل، شرکت ملی نفت ایران با استفاده از تکنیک بازیابی نفت باقیمانده در مخازن توسط تزریق گاز طبیعی، استخراج نفت را به کمک گاز طبیعی به حالت بهینه رسانده که البته این راه حل به دلیل کمبود تولید گاز طبیعی، به طور دائم قابل استفاده نخواهد بود.

از سال 1970 تاکنون، تولید نفت ایران به‌طور گسترده‌ای تغییر کرده است. میانگین تولید نفت ایران در سال‌های 1970 تا 1977، 5/5 میلیون شبکه در روز و بیشترین مقدار آن برابر با 6 میلیون شبکه می‌باشد. بعد از انقلاب سال 1979، به دلیل عواملی همچون جنگ ، محدودیت سرمایه گذاری ، تحریم‌ها و نرخ  بالای کاهش منابع طبیعی زیر زمینی، ایران دیگر نتوانست به آن نرخ بالای تولید دست یابد.

با توجه به اینکه منابع زیر زمینی نفت ایران تنها به منابع جنوبی و خشکی خلیج فارس محدود نمی شود، انگیزه برای اکتشاف منابع جدید را فراهم می‌آورد.

ایران در دریای خزر نیز دارای منابع نفتی بوده که البته اکتشاف و توسعه آن به دلیل مشکلات مربوط به اختلافات مرزی دریایی با کشورهای همسایه آذربایجان و ترکمنستان، به حالت تعلیق در آمده است. ایران دارای تعدادی منابع مشترک زیر زمینی با کشور‌های همسایه عراق ، قطر ، کویت ، و عربستان سعودی نیز می‌باشد.


پروژه های بالادستی (اکتشاف و تولید) صنعت نفت ایران

پترونت: اگر چه طی سالهای اخیر گزارش هایی از اجرای پروژه‌های جدید اکتشاف و تولید نفت در ایران بدست آمده است، اما شکی نیست که تحریم‌های اعمال شده، اثر منفی بر عرصه تولید نفت در ایران گذاشته است. در سال گذشته، ایران شاهد افت شدیدی در ظرفیت تولید خود بوده است که تا حدی نتیجه تحریم های اعمال شده می باشد.

بطور تقریبی، اکثر شرکت های غربی فعالیت های خود را در ایران متوقف نموده اند. اگر چه هنوز تعدادی شرکت روسی و چینی همچنان را در ایران مشغول به فعالیت هستند. اداره اطلاعات انرژی آمریکا مدعی است که تحریم‌ها و کمبود سرمایه‌گذاری بین المللی شامل فقدان نیروی متخصص لازم، تکنولوژی و امکانات فنی و سرمایه گذاری کافی در بخش نفت و گاز، تأثیر منفی در روند پیشرفت پروژه های بالادستی گذاشته و موجب تأخیر در اجرای پروژه های جدید، نسبت به آنچه از پیشرفت پروژه انتظار می رفت، گردیده است.

حوزه نفتی آزدگان بعد از شناسایی در سال 1999 ، 30 سال است که به عنوان بزرگترین ذخیره نفت در ایران به شمار می آید. این حوزه حاوی 26 میلیارد بشکه ذخیره اثبات شده نفت خام می باشدکه البته بخاطر وضعیت جغرافیایی استخراج از آن مشکل است. حوزه به دو قسمت آزادگان شمالی و جنوبی تقسیم می شود. شرکت ملی نفت چین در حال اجرای عملیات توسعه پروژه های بخش شمالی آزادگان، در دو فاز با ظرفیت تولید تخمین زده شده 150 هزار بشکه ( هر فاز 75 هزار بشکه ) می باشد. بر طبق محاسبات فاکتس گلوبال انرژی، فاز اول در سال 2016 قابل بهره برداری خواهد بود.

در سال 2004 یک کنسرسیوم متشکل از شرکت ملی نفت ایران ( 25 درصد) و شرکت ژاپنی اینپکس ( 70 درصد ) توافق نامه ای را جهت توسعه و بهره برداری بخش جنوبی حوزه آزادگان امضاء  نموده اند. البته بعد از اعلام موضوع تحریم ها، شرکت ژاپنی فعالیت خود را در بخش جنوبی متوقف نمود. طبق آمار فاکتس گلوبال انرژی، ظرفیت تولید بخش جنوبی به طور متوسط 50 هزار بشکه در روز در سال 2012 بوده که با راه اندازی هر دو فاز ظرفیت تولید به 260 هزار بشکه در روز در اوج خودش خواهد رسید. با توجه به تأخیر در اجرای کامل پروژه انتظار نمی‌رود که پروژه آزادگان تا قبل از سال 2020 بتواند به بهره برداری کامل برسد.

یادواران به عنوان یکی دیگر از پروژه های محتمل استخراج با ظرفیت 2/3 میلیارد بشکه نفت قابل بازیابی می باشد. شرکت پتروشیمی سینوپک طی یک قرارداد ویژه، متعهد به راه اندازی پروژه یادوران در دو فاز تا انتهای سال 2007 گردید. با توجه به قرارداد، در فاز اول انتظار 85 هزار بشکه در روز و در فاز دوم 185 هزار بشکه در روز،  برداشت می رود. شرکت ملی نفت ایران در اصل انتظار داشت که تا سال 2012 بتواند فاز اول پروژه را بهره برداری می نماید که با توجه به مشکلات ذکر شده بهره برداری تا سال 2016 طول خواهد کشید.

تعداد دیگری هم از پروژه های بالا دستی صنعت نفت وجود دارد که در مراحل مختلف بهره برداری و توسعه خود می باشند که به هر حال آنها هم نیز متأثر از تحریم های بین المللی بوده اند. تا کنون حداقل چهار عدد از این پروژه‌ها مانند پروژه زمینی شناسی حوزه آذر به دلیل تحریم‌ها دچار توقف در مراحل اولیه شروع پروژه گردیده اند. اگر چه حفاری این پروژه در اکتبر سال 2012 شروع شد ولی  انتظار نمی رود که بهره برداری از آن تا انتهای این دهه امکان‌پذیر باشد.

اهواز بزرگترین منبع تولید نفت ایران است که از سه حوزه آلماری ، بنگستان و منصوری تشکیل شده است. طبق آمار سازمان نفت و گاز عرب، مجموع ظرفیت تولید این سه حوزه 750 هزار بشکه در روز  می باشد. در بین این سه حوزه آلماری به عنوان بزرگترین منبع، ظرفیت تولید 530 هزار بشکه در روز را دارد. میدان نفتی اهواز نیز در نزدیک سواحل استان خوزستان واقع شده است. دومین منبع تولید نفت ایران، حوزه مارون، با ظرفیت تولید 500 هزار بشکه در روز می باشد.

بزرگترین منبع زیر زمینی خشکی ایران حوزه ابوذر با ظرفیت تولید 175 هزار بشکه در روز می باشد. شرکت ملی نفت ایران در نظر دارد که با افزایش سطح برداشت از این میدان نفتی ظرفیت تولید را به 220 هزار بشکه در روز برساند.


صادرات نفت ایران

پترونت: صادرات نفت ایران به عنوان سومین صادرکننده پیشین نفت خام جهان، در سال 2012 به 1.5 میلیون بشکه در روز رسید که عامل اصلی این کاهش، تحریم های یکجانبه اعمال شده توسط آمریکا و اتحادیه اروپا علیه صادرات نفتی ایران بوده است. علی رغم این کاهش در صادرات نفت ، ایران هنوز جزء 10 صادر کننده برتر سال 2012 است.

طبق آمارهای آژانس بین المللی انرژی، ایران در سال 2012، روزانه 1.5 میلیون بشکه نفت خام و تغلیظ شده را صادر نموده است. بیشترین صادرات نفت خام ایران، نفت سنگین و بعد از آن نفت سبک بوده است. در سال 2012 درآمد کل صادرات نفتی ایران به مقدار 69 میلیارد دلار رسیده که به طور واضح از مقدار 95 میلیارد دلاری سال 2011 کمتر است. طبق آمار سازمان خبری اقتصاد، صادرات نفتی، 80 درصد از درآمد صادراتی کل کشور و بین 50 تا 60 درصد درآمد سالانه دولت را تشکیل می دهد.

صادرات نفت ایران دچار افت شدیدی در سال 2012 شد که نتیجه تحریم های اعمال شده توسط آمریکا و اتحادیه اروپا علیه ایران است.

این رکورد همچنین نتیجه جلوگیری اروپا از ورود محصولات نفتی و پتروشیمی به داخل ایران و همچنین اجبار سازمان اروپایی بیمه برای لغو هرگونه تعهد و قرارداد بیمه صادرات نفتی ایران در ژولای 2012 بوده است. شرکت های بیمه اروپایی تعهد اکثریت بیمه نامه برای ناوگان نفت کش های جهان را پوشش می دهند ( حدود 95 درصد از کل تانکرهای نفت کش جهان).

تحریم صادرات ایران توسط شرکت های بیمه اروپا، موجب عدم ضمانت بیمه ای برای حمل و نقل و فروش نفت خام ایران به مشتریانش از جمله مشتریان آسیایی گردید.

صادرات نفت ایران در ماه ژولای 2012 به مقدار 1 میلیون بشکه در روز کاهش پیدا نمود تا اینکه کشورهای ژاپن ، چین ، کره و هند توانستند راه حل جدیدی بابت مشکل بیمه پیدا نمایند.

در آگوست وسپتامبر 2012 بود که صادرات نفت ایران دوباره احیا شد و آن به دلیل اینکه که ژاپن ، کره جنوبی و هند شروع به ایجاد حداقل تضمین های لازم برای کشتی های حمل نفت خام و تغلیظ شده ایران نمودند. چین و هند ضمانتنامه های شرکت بیمه کیش را جهت انتقال نفت خام ایران به پالایشگاههای خود پذیرفتند.

با این وجود ایران نتوانست دوباره به مقداری که در اوایل سال 2012 برای صادرات نفت ثبت شده بود برسد. اضافه کردن مشکلات و فشاری که بیمه ایجاد کرده بود توسط آمریکا نیز پیگیری می شد. تحریم‌های اینچنینی، خریداران نفت ایران را وادار به کاهش خرید نمود.

تحقیقات انجام شده در انتهای سال 2012 نشان داد، صادرات نفت ایران یک میلیون شبکه نسبت به سال قبل کاهش پیدا کرده است. برای پاسخ به تحریم های اجرایی یکجانبه آمریکا و اتحادیه اروپا، تمامی مشتریان نفت خام و تغلیظ شده ایران، واردات نفت از این کشور را کاهش دادند. با این حال در ماه‌های اخیر یعنی سپتامبر و اوت سال 2013، صادرات نفت ایران مجدداً به کشورهای آسیایی افزایش یافته است.

به هر حال، تحریم‌ها تنها دلیل کاهش صادرات ایران نبود. به عنوان مثال، کشور چین به دلیل اختلاف بر سر قیمت نفت و نحوه پرداخت پول آن، در سال 2012 واردات به کشور خود را کاهش داده که این امر منجر به اختلافات قراردادی سه ماهه اول سال 2012 شد. بر طبق آمارهای بانک جهانی، چین بزرگترین شریک تجاری ایران و وارد کننده نفت از ایران می‌باشد. پالایشگاه های چین به طور گسترده ای خرید نفت از ایران را با لغو کردن برخی قراردادهای خرید سالانه نفت، کاهش دادند. اگر چه در نهایت شرکت یونیپک ( بازوی تجاری شرکت پالایش سینوپک چین ) قرارداد تأمین نفت با شرکت ملی نفت ایران مبنی بر وارد نمودن نفت به میزان قرارداد شده در سال 2011 ، امضاء نمود ولی این قرار داد به ایران اجازه صادر نمودن نفت باقیمانده ای که در سه ماهه اول سال صادر نشده بود را نمی‌داد. در کل طی ماه‌های اخیر صادرات نفت ایران به چین افزایش محسوس داشته است. صادرات نفت خام ایران به چین در نه ماه اول سال 2013، 1.4 درصد بیشتر از این همین دوره در سال 2012 بوده است.

علاوه بر نفت خام و تغلیظ شده ، ایران گاز مایع، نفتا ، نفت کوره ، نفت سفید و بنزین را نیز صادر می کند. بر طبق آمار فاکتس گلوبال انرژی، صادرات فرآورده های نفتی ایران 320 هزار بشکه در سال 2011 برآورده شده است. گاز مایع ایران به طور معمول جهت مصرف بازار آسیا شامل کشورهای ژاپنی ، کره جنوبی و اندونزی در نظر گرفته شده است. در حالییکه نفت کوره به مناطق شرقی‌تر مانند سنگاپور صادر می شود. مقدار کمی هم از بنزین ( حدوداً 3 هزار بشکه در روز ) نیز به عراق و افغانستان صادر می گردد.

ایران همچنین توافق نامه هایی در قالب سواپ با کشورهای آذربایجان ، قزاقستان و ترکمنستان از سال 1997 تاکنون امضاء نموده است. بر طبق این توافق نامه‌ها ، ایران نفت خام خود را از طریق درگاه  نکا واقع در دریای خزر را دریافت کرده که در پالایشگاه های تهران و تبریز پالایش می گردد. در ازای آن، ایران به همان میزان نفت خام را از طریق درگاه های خود در خلیج فارس صادر می نماید. میزان حجم تبادل شده نفتی بر طبق قرارداد سواپ، به طور متوسط حدود 100 هزار بشکه در روز، بین سال های 2009 تا 2010 محاسبه شده است. اما این مقدار تاکنون به میزان 40 هزار بشکه در روز کاهش یافته و دلیل آن وجود اختلافات قراردادی بود که بین کشورها ایجاد گردید.

پایانه‌های صادرات نفت    

سه پایانه صادرات جزیره خارک ، لاوان و سیری به‌طور بالقوه وظیفه صادر نمودن تمامی فرآورده های نفتی ایران را به عهده داشته که به طور متوسط ظرفیت صادر نمودن 6 میلیون بشکه در روز را دارند. جزیره خارک بزرگترین پایانه صادرات نفت در ایران است.

بر طبق آمارهای سازمان اطلاعات انرژی، 6 عدد از 10 اسکله صادرات، عملیاتی بوده و قابلیت هندل کردن کشتی هایی با وزن خالص 90 تا 275 هزار تن را دارند. علاوه بر این ، 3 عدد از 4 بندرگاه های جزیره می توانند تانکرهایی بالغ بر 500 هزار تن وزن خالص را در اسکله های خود پهلو دهند. جزیره خارک برای اطمینان بیشتر در اجرای عملیات بارگیری، مجهز به مخازنی با ظرفیت حدود 8 میلیون بشکه است.

جزیره لاوان به طور عمده صادرات نفت تولید شده درخود جزیره را انجام می دهد که پر کیفیت ترین و کوچک ترین جریان صادراتی ایران با ظرفیت تولید 100 هزار بشکه در روز می باشد. جزیره لاوان دارای اسکله دو طرفه می باشد که می تواند نفت کش هایی با ظرفیت 25 تا 225 هزار تن را در خود پهلو دهد. همچنین ظرفیت ذخیره نفت این جزیره برابر 5/5 میلیون بشکه است.

جزیره سیری در واقع بندر بارگیری تولید نفتی می باشد که از حوزه نفتی واقع در سواحل همان منطقه با نام سیری بدست می آید. پایانه سیری دارای یک اسکله بارگیری نفت و بستر بارگیری آن سه محل پهلو گیری برای کشتی های نفت کش می باشد. بندرگاه، توانایی پهلو دهی به کشتی های نفت کش با وزن خالص 80 تا 330 هزار تن را دارد. ظرفیت ذخیره جزیره برابر 5/4 میلیون بشکه است. بقیه پایانه های صادرات نفت ایران شامل بندر ماه شهر و آبادان می باشند که هر دو در نزدیکی پالایشگاه آبادان بوده و عمدتاً برای صادرات محصولات تصفیه شده پالایشگاه به کار برده می شوند. بندر عباس که در انتهای شمالی تنگه هرمز واقع گردیده برای صادرات نفت کوره در نظر گرفته شده است.

 نکا به عنوان گمرک نفتی دریای خزر ، نفت وارداتی توسط کشورهای منطقه را طی قرارداد های سواپ امضاء شده بین ایران و کشورهای منطقه از طریق بندرگاه انتقال می دهد. این بندر گمرکی در سال 2003 ساخته  شده و دارای ظرفیتی برابر با 1 میلیون بشکه می باشد.


مصرف نفت و پروژه های پایین‌دستی (پالایش و توزیع) در ایران

پترونت: در طی سال های گذشته ایران به گسترش ظرفیت پالایشگاه های داخلی خود به منظور پاسخ گویی به نیاز داخلی به ویژه بنزین پرداخته است.

ایران دومین مصرف کننده نفت بعد از عربستان در خاورمیانه می باشد. مصرف داخلی ایران عمدتاً گازوئیل و بنزین می باشد. مصرف نفت ایران در سال 2011 به طور تقریبی 7/1میلیون بشکه در روز بوده است که نسبت به سال قبل 5/1 درصد کاهش داشته است.

در گذشته ایران ظرفیت پالایش داخلی محدودی داشته و به شدت به واردات محصولات پالایش بویژه بنزین برای تأمین نیاز داخلی خود وابسته بود. اعمال تحریم‌های یکجانبه علیه واردات پالایش‌شده به ایران باعث شد این کشور توان خود را در زمینه پالایش و تهیه تولیدات نفتی افزایش دهد. در ژوئن 2013 ، ایران ظرفیت پالایش نفت خود را به حدود 1.5 میلیون در روز رساند. این مقدار توسط 9 پالایشگاه و زیر نظر شرکت ملی نفت ایران و شرکت وابسته آن ، شرکت ملی پالایش و توزیع نفت ایران، تأمین می گردد.

ایران تصمیم دارد به گونه ای ظرفیت پالایش نفت خود را ارتقا دهد که در تولید بنزین به خود کفایی برسد. در طی چند سال گذشته ، وابستگی و نیاز ایران به بنزین وارداتی به دلیل افزایش توانمندی پالایش داخلی، به شدت کاهش یافته است. بر طبق آمارهای فاکتس گلوبال انرژی، واردات بنزین ایران، چنانچه ارتقا سیستم پالایش ایران انجام شود، بطور کامل در سال 2013 متوقف خواهد شد. همچنین ، به دنبال نصب کراکرهای جدید و امکانات فرآوری نفت کوره و همچنین ارتقاع دادن پالایشگاه های موجود تا انتها 2015 ، صادرات نفت کوره ایران کاهش پیدا خواهد کرد.

پالایشگاه نفت آبادان بزرگترین و قدیمی ترین پالایشگاه ایران است. این پالایشگاه از سال 1913 میلادی تاکنون در حال فعالیت می باشد. البته در دوران جنگ ایران و عراق تخریب گردید. اما بعداً پالایشگاه بازسازی شد و به فرم مدرن تر با امکانات بیشتر درآمد. در سال 2011 یک واحد تولید بنزین به پالایشگاه اضافه گردید که در جشن افتتاحیه به دلیل انفجار تخریب شد. سپس این واحد دوباره بازسازی شده  و در  فوریه 2013 مقرر به راه اندازی گردیده است.

پالایشگاه اصفهان به عنوان دومین پالایشگاه بزرگ ایران در سال 1980 راه اندازی شده و تاکنون بیش از 3 بار ارتقا پیدا کرده است . به تازگی امکانات جدیدی مبنی بر افزایش ظرفیت تولید بنزین به پالایشگاه این اضافه گردیده شده است.

سهمیه بندی و یارانه

هزینه انرژی و مصرف سوخت در ایران بویژه بنزین ، شامل یارانه می‌شود. در انتهای سال 2010 ، دولت، جهت جلوگیری از اتلاف سوخت وانرژی ، یارانه‌های سوخت را کاهش داد. طی چند سال اخیر دولت با ادامه دادن موضوع کاهش یارانه‌ها ، قیمت سوخت وانرژی را به قیمت واقعی آن در بازار انرژی نزدیک نمود. حذف یارانه‌ها در سوخت شامل هزینه گاز و بنزین شده بود.

لیست پالایشگاه‌های ایران به همراه ظرفیت پالایش نفت خام هر پالایشگاه

پالایشگاه

ظرفیت پالایش

آبادان

35/0

اراک

17/0

بندرعباس

23/0

اصفهان

28/0

کرمانشاه

03/0

جزیره لاوان

03/0

شیراز

04/0

تبریز

1/0

تهران

22/0

مجموع

45/1

 

 


خطوط انتقال نفت در ایران

پترونت: ایران دارای یک شبکه پرهزینه و گسترده خطوط انتقال نفت است که شامل 12 خط انتقال با طول 63 الی 630 مایل می‌باشد. ایران با توسعه دادن ظرفیت واردات در درگاه نکا در دریای خزر ، ورود کالاهای وارداتی از کشور روسیه و آذربایجان ، همچنین قابلیت سواپ نفت خام از کشورهای ترکمنستان و قزاقستان را افزایش داده است. با توجه به قرارداد به اندازه میزان قیمت نفت خام وارد شده ، نفت تسویه شده از پایانه‌های صادرات خلیج فارس خارج می‌گردد.

بلندترین خط لوله ، پالایشگاه آبادان را به پالایشگاه اصفهان و پایانه‌های دریافت فرآورده‌های نفتی متصل می‌کند. ظرفیت این خط لوله در سال 2008 افزایش داده شده و به مقدار انتقال 300 هزار بشکه در روز رسانده شده است. دومین خط لوله طویل ایران، حوزه نفتی اهواز را به پالایشگاه تهران در انتهای خط لوله متصل می‌سازد که البته پالایشگاه اراک هم در میان راه به این خط انتقال مرتبط است. ظرفیت انتقال این خط بیش از 300 هزار بشکه در روز می‌باشد.

طبق گزارشات فاکتس گلوبال انرژی، قرارگاه سازندگی خاتم الانبیاء،  شرکت ساخت و ساز زیر نظر سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، طی یک قرارداد جدید 3/1 میلیارد دلاری، اقدام به ساخت 2 خط لوله انتقال خواهد نمود. خطوط انتقال جدید دارای طولی به اندازه 684 مایل بوده و نفت خام را از استان خوزستان به پالایشگاه نفت تهران منتقل خواهند نمود. همچنین شرکت خاتم‌الانبیا در حال ساخت 3 خط انتقال دیگر برای نفت خام و فرآورده‌های پتروشیمی می‌باشد. این خطوط شامل خط انتقال نائین–کاشان ، رفسنجان ، مشهد و بندر عباس می‌باشد.


گاز طبیعی

ایران دومین منابع گسترده گاز طبیعی را دارا است که بخش عمده آنها بالقوه بوده و توسعه لازم جهت بهره برداری را پیدا ننموده اند. بر طبق گزارش منتشر شده در مجله نفت و گاز در ژوئن 2013 ، ایران دارای مخازن گاز طبیعی با ظرفیت حدودی 187/1 تریلیون فوت مکعب و بعد از روسیه رتبه دوم بزرگترین مخازن گاز را دارا می باشد. 80 درصد مخازن گاز ایران از نوع طبیعی و بدون حظور نفت در کنار آن بوده و بیشتر آنها هنوز قابل بهره برداری نمی باشد. عمده این منابع شامل : پارس جنوبی ، پارس شمالی ، میدان گازی کیش ، و میدان کنگان می باشد. در سال 2011 ، میزان تولید و مصرف گاز طبیعی ایران برابر 5/4 تریلیون فوت مکعب است. اگرچه اکثر منابع گاز طبیعی ایران در خشکی واقع هستند ولی مقدار قابل توجهی از کل گاز استخراج شده ایران مربوط به مخازن حاوی نفت و گاز می باشد. حوزه های گازی پارس شمالی و جنوبی که تنها بخشی از آن در محدوده کشور ایران واقع است، به عنوان بزرگترین مخزن گاز طبیعی ایران شمرده می شود و 27 درصد از کل تولید گاز ایزان را تأمین می نماید. طبق گزارشات FGE و سازمان نفت و گاز عرب ، حوزه گازی پارس جنوبی حاوی 325 تریلیون فوت مکعب گاز طبیعی که معادل 3 الی 4 بیلیون بشکه گاز مایع می باشد. میدان گاز کیش دومین منبع بزرگ گاز ایران با ظرفیت 70 تریلیون فوت مکعب می باشد. از جمله دیگر ذخایر گازی ایران می توان ، میدان پارس شمالی ، تابناک ، فروز ، کنگان و فردوسی را نام برد.


مدیریت و سازماندهی

شرکت ملی گاز ایران ( NIGC ) به عنوان مدیر مسئول حوزه گاز، مسئولیت سازماندهی در حوزه پروژه های زیر بنایی ، انتقال و توزیع گاز طبیعی را بر عهده دارد. شرکت ملی صادرات گاز ایران (NIGEC ( در سال 2003 به منظور مدیریت و نظارت بر تمام خطوط لوله گاز و پروژه های NLG تأسیس گردید. شرکت NIGEC تا می سال 2010 زیر نظر شرکت ملی نفت ایران فعالیت می نمود. تا اینکه وزارت نفت ایران به منظور افزایش دامنه فعالیت بخش گاز ، کنترل نظارت بر این شرکت را بر عهده شرکت ملی گاز ایران گذاشت. به دنبال دلایلی همچون رکود اقتصادی و سرمایه گذاری و فشار سیاسی بین المللی، بعضی از شرکت های مطرح بین المللی مانند شرکت های Total , Shell, Repsol فعالیت های خود را در حوزه گاز ایران متوقف نمودند. در برابر این اقدام کشور ایران جهت چاره اندیشی به سمت شرکت های شرقی مانند شرکت دولتی نفت هندوستان ، شرکت چینی Sinopec و شرکت روسی Gazprom جهت بدست گرفتن توسعه صنعت بهره برداری و تولید گاز در ایران روی آورد. البته فعالیت های مربوط به این بخش هم بدلیل مشکلات اعمال تحریم و مشکلات تبادلات ارازی روبه کاهش است. طبق قراردادهای باز پرداخت مالی ، شرکت های خارجی زیر نظر شرکت ملی نفت ایران به انجام فعالیت در جهت توسعه پروژه های گاز ایران پرداخته و پس از اتمام فعالیت خود هزینه عملکرد آنها از بخش فروش گاز طبیعی تأمین می گردد. شرکت ملی نفت جنوب به عنوان یکی از زیر مجموعه های شرکت ملی نفت ایران مسئول تولید گاز از حوزه های جنوبی کشور می باشد. اکتشاف و تولید بواسطه وجود منطقه عظیم گاز پارس جنوبی ، ایران به عنوان سومین تولید کننده گاز طبیعی جهان شناخته می شود. با وجود تأخیر بوجود آمده و تحریم های اعمال شده علیه ایران باز انتظار می رود که تولید گاز ایران در سالهای آینده روبه افزایش رود. در ایران منابع گازی بسیاری وجود دارد که با وجود نداشتن حق تقدم در برنامه های دولت جهت اکتشاف آنها، تعدادی منبع جدید در محل های مختلف کشف گردیده است. در سال 2012 ، 4 حوزه گازی وسیع با نامهای خیام ، فروز ب ، مادر و سردار جنگلی مورد اکتشاف قرار گرفت. کشف حوزه گازی خیام واقع در جنوب شهر عسلویه در ژوئن سال 2011 اتفاق افتاد. بر طبق گزارشات FGE این میدان گازی حاوی 1/9 تریلیون فوت مکعب گاز طبیعی با مقدار قابل برداشت 7 تریلیون فوت مکعب بوده که معادل 220 میلیون بشکه گاز مایع می باشد. میدان گازی مادر ، دومین میدان کشف شده نزدیک به عسلویه ، حاوی 17/5 تریلیون فوت مکعب گاز طبیعی معادل با 653 میلیون بشکه گاز مایع می باشد. میدان گازی فروز ب واقع شده در خلیج فارس و در نزدیکی جزیره لاوان حاوی مقدار 29 تریلیون فوت مکعب گاز طبیعی می باشد. گاز موجود در این میدان به عنوان ماده اولیه مجتمع پتروشیمی حاضر در جزیره به کار گرفته خواهد شد. در دسامبر 2011 ، شرکت نفت خزر میدان عظیم گازی سردار جنگل را در فاصله 150 مایلی از ساحل دریای خزر کشف نمود. طبق مطالعات اولیه انجام شده ، میزان ذخیره این میدان معادل 50 تریلیون فوت مکعب می باشد. با توجه به موقعیت جغرافیایی میدان گازی امکان سهیم بودن ایران با کشور آذربایجان در مالکیت این میدان وجود دارد. بهر حال ، عدم توافق تعیین مرز کشورهای ساحلی توسعه این میدان گازی را پیچیده می نماید. در طی دو دهه گذشته تولید گاز طبیعی ایران از مقدار 0/9 تریلیون فوت مکعب در سال 1991 به مقدار 5/4 تریلیون مکعب در سال 2011 تخمین زده شده است. ظرفیت تولید سال 2011 با میزان 7/9 تریلیون فوت مکعب در مقایسه با سال قبل 2 درصد افزایش داشته است. حدود سه چهارم از کل تولید گاز، مربوط به گاز طبیعی خشک و بقیه آن از گاز ترکیب با نفت تشکیل شده است. 35 درصد از تولید گاز ایران از میدان گازی پارس جنوبی تأمین می گردد، در حالی که بخش قابل توجهی هم توسط میدان های کنگان و تابناک صورت می پذیرد. به علاوه میدان گازی گنبدی هم از ژوئن 2011 شروع به تولید گاز طبیعی نموده که میزان تولید آن 25 هزار فوت مکعب در انتهای سال بوده است.


پارس جنوبی

توسعه میدان گازی پارس جنوبی ، نقش حیاتی، هم از جنبه سیاسی و هم از منظر اقتصادی، برای ایران دارد. تولید گاز از میدان گازی پارس جنوبی بدلیل افزایش مصرف داخلی و قراردادهای صادرات دارای اهمیت بسزایی می باشد. پارس جنوبی به عنوان ، مهمترین پروژه اجرا شده در بخش انرژی ، 35 درصد از کل گاز ایران را تولید می کند. این میدان در سال 1990 به بهره برداری رسیده و در فاصله 62 مایلی از ساحل خلیج فارس قرار دارد. پروژه جنوبی شامل 24 فاز اجرایی در طول یک برنامه 20 ساله بوده و نیازمند هزینه ای حدود 60 بیلیون دلار می باشد. مسئولیت اجرا ومدیریت کل پروژه به عهده شرکت نفت و گاز پارس ، یکی از زیر شرکت های تابع شرکت ملی نفت ایران ، می باشد. تمام 24 فاز عملیاتی این پروژه شامل استخراج گاز طبیعی و تبدیل آن به فرم مایع و قابل حمل می باشد. فاز 1 تا 10 که در حال بهره برداری می باشد گاز مورد نیاز جهت مصرف داخلی و احیای نفت باقی مانده در مناطق نفت خیز را تامین می نماید. گاز باقیمانده فازهای پروژه پارس جنوبی ، توسط خطوط انتقال به فرم گاز مایع و یا برای پروژه های GTL صادر می گردد. قرارداد بهره برداری از 10 فاز اول پروژه در سال 2002 امضاء گردید . بیش از نیمی از این قراردادها در سال 2002 تا 2005 اجرا گردید. قرارداد مربوط به فازهای 5 الی 10 نیز که توسط شرکت پترو پارس مدیریت می شود، دچار تأخیر در اجرا گردیده و پیش بینی می شود که تا نیمه سال 2013 عملیاتی گردند.


توسعه میدان های گازی دیگر

محاسبات اولیه در رابطه با ظرفیت میدان گازی کیش نشان داده بود که میدان گازی حاوی 50 تریلیون فوت مکعب می باشد. اما بعداً محاسبات انجام گرفته در سال 2011 اثبات کرد که ظرفیت گاز این میدان برابر با 70 تریلیون فوت مکعب می باشد. طبق نظریه FGE میدان گازی کیش بدلیل موقعیت جغرافیایی و ظرفیت ذخیره آن ، یکی از منابع سودمند گازی برای ایران می باشد. شرکت PEDEC مسئول راه اندازی 6 فاز بهره برداری از میدان کیش می باشد که توانایی تولید 4 بیلیون فوت مکعب در روز را دارد. با توجه به اختلافات قراردادی بین شرکت های دیگر در پروژه جهت ایجاد امکانات زیر بنایی تولید گاز ( شامل ایستگاه تولید ، خطوط اشتغال و نیروگاه برق ) به نظر نمی آید که بهره برداری از این پروژه تا ابتدای سال 2020 امکان پذیر باشد. علاوه بر میدان گازی کیش ، حوزه های گاز دیگری نیز در ایران موجود می باشند که نقش بسزایی در تولید گاز ایران دارند. از جمله میدان گازی پارس شمالی در مجاورت میدان گازی پارس جنوبی ، که دارای ظرفیت 50 تریلیون فوت مکعب گاز ترش می باشد. شرکت ملی نفت خشکی چین ( CNOOC ) قراردادی مبنی بر توسعه میدان گازی پارس شمالی امضاء نموده که به تازگی این قرارداد به علت تحریم های اعمال شده به حالت تعلیق درآمده است. بنابراین طبق نظر FGE بنظر نمی آید که این پروژه تا قبلا از سال 2020 به بهره برداری برسد. میدان عسلویه غربی واقع شده در نزدیکی میدان کنگان دارای ظرفیت 6 تریلیون فوت مکعب گاز طبیعی می باشد. بهره برداری از این میدان نیازمند ساخت سیستم جمع آوری و استخراج گاز طبیعی به همراه پایگاه کنترل گاز و خطوط انتقال آن به پایانه GAT-2 می باشد. میدان گازی جزیره لاوان دارای ظرفیت تقریبی 9/5 تریلیون فوت مکعب ، معادل با 62 میلیون بشکه گاز مایع می باشد. فاز اول این پروژه با ظرفیت تولید 750 میلیون فوت مکعب در روز معادل 11 هزار بشکه گاز مایع ، در سال 2015 قابل بهره برداری خواهد بود. میدان گازی فروزان ب دارای ظرفیت 25 تریلیون فوت مکعب گاز طبیعی است. گاز بدست آمده از این میدان جهت تولید انرژی الکتریکی برای صادر کردن به کشورهای عراق ، ترکیه ، پاکستان ، و عمان بکار برده می شود. بهره برداری از از این میدان در سال 2017 امکان پذیر خواهد بود. میدان های گازی گلشان و فردوسی به ترتیب دارای ذخایر گازی با مقدار 39 و 11 تریلیون فوت مکعب می باشند. با توجه به میزان اهمیت این میادین گازی قراردادهایی جهت توسعه و بهره برداری از آنها امضاء گردید که فعلاً لغو گردیده اند. در حال حاضر هیچگونه فعالیتی برای توسعه آنها در دست اقدام نمی باشد ولی شرکت ملی نفت ایران قصد دارد در سال 2013 شرکت هایی را جهت از سر گیری توسعه آنها استخدام نماید. مصرف در سال 2012 ایران به میزان 5/4 تریلیون فوت مکعب، گاز طبیعی مصرف نموده که نسبت به سال قبل 6 درصد افزایش داشته است. با این وجود که نیاز به گاز در بخش مصارف خانگی روبه افزایش است، ایران قصد دارد با استفاده از تکنیک (EOR ) بخشی از گاز تولیدی را برای احیای نفت خام باقیمانده در حوزه های نفتی بکار برد. در سال 2011 ایران برای احیاء و افزایش تولید نفت خام حدود 1 تریلیون فوت مکعب گاز تولیدی خود را مصرف نمود. انتظار می رودکه نیاز گاز برای احیاء نفت در آینده روبه افزایش برود. با توجه به محاسبات انجام شده به نظر می آید شرکت ملی نفت ایران برای احیاء نفت خام نیازمند 8 بیلیون فوت مکعب در روز طی ده سال آینده می باشد. در مجموع ، با توجه به تخمین های زده شده، مصرف گاز ایران طی ده سال آینده حدود 7 درصد افزایش خواهد داشت. البته پتانسیل رویارویی با کمبود گاز برای مصرف داخلی با توجه به تأخیر در پروژه های تولیدی همچنان وجود دارد. در سال 2009 ، میزان واردات و صادرات گاز طبیعی ایران تقریباً برابر بود. ایران معمولاً در زمستان به دلیل بالا رفتن مصرف گاز در گرمایش بخش مسکونی نیازمند واردات می باشد. در سال 2011 میزان واردات گاز ایران برابر 1/024 میلیون فوت مکعب در روز و میزان صادرات آن 875 میلیون فوت مکعب در روز بوده است. محاسبات اولیه نیز نشان می دهد که در سال 2012 میزان واردات گاز ایران 513 میلیون فوت مکعب و صاردات آن 850 میلیون فوت مکعب می باشد


صادرات و واردات ایران

ایران گاز طبیعی خود را به کشورهای ترکیه ، ارمنستان و آذربایجان صادر نموده و از کشورهای ترکمنستان و آذربایجان گاز طبیعی وارد می نماید. از سال 2000 تا کنون میزان واردات گاز طبیعی ایران به مقدار صادرات آن رسیده است. در سال 2011 و 2012 ، ایران حدود 1 درصد از کل صادرات و واردات گاز طبیعی در جهان را انجام داده است. طبق گزارشی که با عنوان صادرات گاز ایران منتشر شده است ، ETA اعلام نمود ، میزان درآمد گازی ایران در دوره زمانی ژولای 2011 تا 2012 ، برابر 10/5 میلیون دلار در روز بوده که این مقدار برابر با 5 درصد درآمد نفتی ( 231 میلیون دلار در روز ) در همان دوره زمانی می باشد. در سال 2012 ، درآمد حاصل از گاز برابر با 4 درصد از کل درآمد صادرات کشور و درآمد حاصل از فروش نفت برابر با 78 درصد کل درآمد سالانه ایران می باشد.


گاز طبیعی مایع (LNG)

اگر چه تصمیم برای ساخت یک مرکز تولید گاز در ایران از سال 1970 گرفته شده ولی هنوز این مرکز در ایران تأسیس نشده است. با وجود داشتن برنامه های بلند پروازانه ایران ، این کشور مجبور به لغو و یا به تأخیر انداختن پروژه های LNG می باشد. زیرا تحریم های ایران و اروپا مانع از تهیه امکانات لازم برای راه اندازی و تأمین اعتبار اینگونه پروژه ها می گردد. با توجه به محدودیت های سیاسی بوجود آمده پروژه های NLG ایران سالها به تأخیر افتاده است.


خطوط انتقال کشور ایران

خطوط انتقال ایران شبکه گسترده ای از خطوط لوله است که شامل خط انتقال اصلی ، ، خطوط واردات و صاردات و شبکه جمع آوری و توزیع می باشد. خط لوله و شاه راه اصلی این شبکه خط لوله IGAT بوده که گاز طبیعی را از پایگاه های تولید به مصرف کننده ها منتقل می کند. توسعه این خط انتقال جهت انتقال گاز حوزه پارس جنوبی به داخل کشور ، حائز اهمیت می باشد. خط لوله هشتم IGAT با طولی به میزان 650 مایل به سمت مراکز مصرفی شمال کشور از جمله تهران کشیده شده است. خط نهم و دهم IGAT نیز هنوز در دست احداث و راه اندازی می باشد که پیش بینی می شود در سال 2017 به بهره برداری برسد. خطوط لوله در دست احداث اخیراً تعدادی قرارداد همکاری جدید جهت ایجاد خطوط لوله ، شامل (Iran-UAE) و قرارداد همکاری بین ایران و عمان و همچنین قرارداد ایران عراق – سوریه به امضاء رسیده است. بر طبق قرارداد ایران- امارات ، گاز ایران از حوزه سلمان به بندر شارجه انتقال می یابد، البته قراردادبه دلیل اختلاف بر سر قیمت گذاری و حجم تولید به نتیجه نرسیده و به داوری بین المللی واگذار گردید. در عین حال خطوط لوله داخلی که برای انتقال گاز از ایران به امارات طراحی گردیده بود تکمیل شده است که فعلا برای انتقال گاز مورد مصرف داخل بکار می رود. در حالی که پروژه خط انتقال گاز ایران و پاکستان دچار کمبود بوده گردیده است، کشورهای طرف قرارداد متعهد به اتمام این پروژه گردیده اند. پاکستان اقدام به تهیه نیروی مهندسی ، تدارکات و ساخت و ساز های لازم جهت تهیه و نگهداری از این خط لوله نموده و ایران متعهد به پرداخت 500 میلیون دلار هزینه بابت آن به کشور پاکستان گردید. خط لوله توانایی انتقال 1 بیلیون فوت مکعب گاز طبیعی را داشته که طبق قرارداد 5 ساله 750 میلیون فوت مکعب گاز بایستی در روز از این خط لوله عبور می نماید.


واردات گاز از ترکمنستان

اگرچه ایران حدود 1 درصد از کل بازار جهانی صادرات گاز را بر عهده دارد ولی با توجه به گزارشات سازمان Gedigaz ، ایران مقدار قابل توجهی گاز طبیعی ، حدود 30 درصد از کل تولید گاز ترکمنستان را وارد می نماید. پس از تکمیل خط انتقال دولت آباد – هاشمی نژاد در سال 2010 ، ظرفیت واردات گاز از ترکمنستان به ایران از مقدار 0/8 بیلیون فوت مکعب به میزان 1/5بیلیون فوت مکعب در روز افزایش یافت. در سال 2012 نیز، ایران مقدار متوسط 800 میلیون فوت مکعب در روز گاز طبیعی از ترکمنستان و آذربایجان وارد نمود. ورود گاز از منابع ترکمن به دلیل ارضای نیاز داخلی صنعت و مصرف خانگی در زمان رسیدن به اوج خود، از اهمیت ویژه ای برخوردار است. ایران بخشی از گاز وارداتی خود را برای تأمین قراردادهای صادرات مصرف می نماید. ایران همچنین می تواند با کاهش صادرات برای تأمین نیاز داخلی واردات گاز به کشور را کاهش دهد.


صادرات گاز طبیعی از ایران به ترکیه

در سال 2012 ، میزان صادرات گاز طبیعی از ایران به ترکیه از طریق خط انتقال تبریز- دغوبایزید برابر 670 میلیون فوت مکعب در روز بوده است. که این میزان بر طبق گزارشات ماهیانه مربوط به نفت و گاز ایران که توسط سازمان( FACTS Global Energy) منتشر گردیده ، می باشد. گاز صادراتی به ترکیه ابتدا به خط لوله مرکزی انتقال گاز ترکیه وارد و سپس با توجه به نیاز این کشور توزیع می گردد. گزارشات سازمان خبری Cedigaz اعلام می دارد که ترکیه حدود 20 درصد از گاز مورد نیاز خود را از کشور ایران و عمده آن را حدود 57 درصد، از کشور روسیه در سال 2011 وارد نموده است.


صادرات گاز ایران به ارمنستان و آذربایجان

ارمنستان به طور عمده به مقدار 44 میلیون فوت مکعب در روز گاز از ایران وارد می نماید که صرف راه اندازی نیروگاه برق هازدان می شود. در ازای آن به اندازه ارزش گاز وارد شده ، ارمنستان انرژی الکتریکی تولیدی نیروگاه هسته ای (ANPP ) را به ایران می فروشد. ارمنستان به ازای هر متر مکعب گاز ایران 3 کیلو وات ساعت انرژی الکتریکی تأمین می کند. طی قرارداد همکاری که ایران و ارمنستان در می 2004 امضاء نموده اند ، ارمنستان آماده افزایش میزان واردات خود از 106 میلیون فوت مکعب به مقدار 220 میلیون فوت مکعب تا سال 2012 خواهد بود. البته گزارشات رسیده از حجم صادر شده دور از این ارقام می باشد. برطبق آمار سازمان Cedigaz ، ارمنستان 23 درصد از گاز مورد نیاز را از ایران وارد می نماید. ایران در سال 2012 به میزان 56 میلیون فوت مکعب صادرات گاز طریق خط لوله سلماس – نخجوان به کشور آذربایجان داشته است. ایران تنها تأمین کننده گاز جمهوری آذربایجان می باشد


خطوط لوله در دست احداث کشور ایران

اخیراً تعدادی قرارداد همکاری جدید جهت ایجاد خطوط لوله ، شامل (Iran-UAE) و قرارداد همکاری بین ایران و عمان و همچنین قرارداد ایران عراق – سوریه به امضاء رسیده است. بر طبق قرارداد ایران- امارات ، گاز ایران از حوزه سلمان به بندر شارجه انتقال می یابد، البته قراردادبه دلیل اختلاف بر سر قیمت گذاری و حجم تولید به نتیجه نرسیده و به داوری بین المللی واگذار گردید. در عین حال خطوط لوله داخلی که برای انتقال گاز از ایران به امارات طراحی گردیده بود تکمیل شده است که فعلا برای انتقال گاز مورد مصرف داخل بکار می رود. در حالی که پروژه خط انتقال گاز ایران و پاکستان دچار کمبود بوده گردیده است، کشورهای طرف قرارداد متعهد به اتمام این پروژه گردیده اند. پاکستان اقدام به تهیه نیروی مهندسی ، تدارکات و ساخت و ساز های لازم جهت تهیه و نگهداری از این خط لوله نموده و ایران متعهد به پرداخت 500 میلیون دلار هزینه بابت آن به کشور پاکستان گردید. خط لوله توانایی انتقال 1 بیلیون فوت مکعب گاز طبیعی را داشته که طبق قرارداد 5 ساله 750 میلیون فوت مکعب گاز بایستی در روز از این خط لوله عبور می نماید.


اطلاعات جغرافیایی

  • مساحت: ۱٫۶۴۸٫۱۹۵کیلومتر مربع
  • رتبه در جهان از بعد مساخت: 17
  • تراکم جمعیت: ۴۶ نفر بر کیلومتر مربع
  • رتبه در جهان از لحاظ تراکم جمعیت: 162
  • مختصات جغرافیایی
    • شرقی: °۵۴
    • شمالی: °۳۲
  • منطقه زمانی: یوتی‌سی ۳:۳۰+
  • جمعیت: ۷۵،۱۴۹،۶۶۹
  • زبان رسمی: فارسی
  • دین رسمی: اسلام
  • پایتخت: تهران

جهت مشاهده کلیک کنید

اطلاعات سیاسی و اقتصادی

  • نوع حکومت: جمهوری اسلامی
  • واحد پول: IRR ریال جمهوری اسلامی ایران
  • اقتصاد: پتروشیمی، فولاد، نساجی، شیمیایی، غذایی، خودروسازی، سدسازی، الکتریکی و الکترونیکی ،فرش و قالی، گلیم بافی و زیلو، منبت‌کاری، خاتم‌کاری و سفال‌گری..
  • منابع طبیعی: آهن، منگنز، کرومیت، مس، سرب، روی، نیکل، کبالت، طلا، نقره و اورانیوم؛ معدنی شیمیایی: گوگرد، نمک؛ سنگهای تزئینی مانند فیروزه؛ شن و ماسه؛ و زغال سنگ.
  • صادرات
    • نفتی سال 1391:: 25,919,436,923 $
    • غیرنفتی سال 1391:: ۳۷میلیارد و ۶۹۳ میلیون $
  • تولید ناخالص داخلی
    • سال 1388:: ۸۵۸٫۶۵۲،000،000 $
  • سرانه: سال1388: ۵٬۷۳۰ $
  • شاخص توسعه انسانی
  • سال 2010: ۰٫۷۰۲

جهت مشاهده کلیک کنید