مروری کلی بر صنعت نفت و گاز آذربایجان

آذربایجان یکی از مهم‌ترین تأمین‌کنندگان فعلی و آتی نفت و گاز طبیعی است. ادعاهای متعارض بین آذربایجان و ایران در مورد محدوده و مرزهای دریای خزر، باعث ایجاد عدم‌قطعیت دامنه‌داری شده است. ایران اصرار دارد که یک‌پنجم محدوده دریای خزر به این کشور تعلق دارد و این امر اکتشاف هیدروکربن آذربایجان در آب‌های مورداختلاف را با چالش مواجه ساخته است. اهمیت آذربایجان رو به افزایش است، چرا که این کشور به یکی از مهم‌ترین تأمین‌کنندگان گاز اروپا تبدیل شده است.
 
صنعت نفت آذربایجان
بنا به برآورد نشریه نفت و گاز، ذخایر نفت خام اثبات‌شده آذربایجان در ژانویه سال 2012، هفت میلیارد بشکه تخمین زده می‌شود. بزرگترین حوزه نفتی این کشور، از جمله میدان آذری چیراق گونشلی، در سواحل دریای خزر واقع شده است. گفته می‌شود که این میدان 80 درصد کل خروجی نفت آذربایجان در سال 2010 را تشکیل داده است.
 


سازمان‌های بخش نفت آذربایجان

شرکت نفت دولتی جمهوری آذربایجان (سوکار) مسؤول تولید نفت و گاز در آذربایجان است. سوکار دو پالایشگاه این کشور را مدیریت می‌کند، سیستم خط لوله این کشور را اداره می‌کند و صادرات و واردات گاز و نفت را مدیریت می‌نماید. وزارت صنعت و انرژی آذربایجان، صادرات و همچنین توافقات با شرکت‌های خارجی در زمینه اکتشاف و تولید نفت را مدیریت می‌نماید؛ اما با این حال، شرکت سوکار در کلیه کنسرسیوم‌های بین‌المللی که پروژه‌های نفت و گاز را در آذربایجان اجرا می‌کنند، مشارکت دارد. شرکت سوکار به تنهایی صرفاً 20 درصد کلی خروجی آذربایجان را تولید می‌کند. 80 درصد دیگر با مشارکت شرکت بریتیش پترولیوم انجام می‌پذیرد.
 
شرکت عملیاتی بین‌المللی آذربایجان کنسرسیومی از 10 شرکت نفتی است که قراردادهای استخراج نفت با دولت آذربایجان امضاء می‌کند. این شرکت توسط شرکت بریتیش پترولیوم اداره می‌شود و شرکت‌های چورون، استات‌اویل، تورکی پترولری، اکسون موبیل و سوکار را نیز دربر می‌گیرد. بریتیش پترولیوم به همراه این شرکت‌ها سرمایه‌گذاری مستقیم قابل‌توجهی در توسعه میدان آذری چیراق گونشلی انجام داده‌اند و بعضی از شرکت‌های عضو این کنسرسیوم در احداث خط لوله باکو- تفلیس- جیهان سرمایه‌گذاری کرده‌اند. بریتیش پترولیوم بزرگترین سرمایه‌گذار خارجی در آذربایجان است و از سال 1992 در آذربایجان حضور داشته است.
 


اکتشاف و تولید نفت در آذربایجان

تولید نفت در آذربایجان بین سال‌های 2000 تا 2010 از 288 هزار بشکه در روز به یک میلیون و 100 هزار بشکه در روز رسیده است. دولت آذربایجان و شرکت بریتیش پترولیوم انتظار دارند که تولید نفت آذربایجان در سال 2012 با جهش مواجه شود.
 
میدان نفتی آذری چیراق گونشلی 167 مایل مربع را پوشش می‌دهد و در 62 مایلی شرق باکو در دریای خزر واقع شده است. انتظار می‌رود که حداکثر سطح تولید نفت از این میدان به روزانه یک میلیون بشکه برسد. ذخیره نفتی این میدان 5 میلیارد بشکه تخمین زده می‌شود و شرکت بریتیش پترولیوم از طرف شرکت نفت بین‌المللی آذربایجان توسعه آن را عملی می‌سازد. قسمت اعظم نفت سبک، نیمه سبک و شیرین آذربایجان در این میدان نفتی تولید می‌شود.
 
همچنین آذربایجان مقداری تولید در زمین‌های خشک دارد. اما این میزان در مقایسه با تولید نفت آذربایجان در دریا اندک است و تنها جزء کوچکی از کل تولید آذربایجان را تشکیل می‌دهد.


صادرات نفت آذربایجان

آذربایجان در سال 2010، 777 هزار بشکه در روز نفت صادر کرده است. این میزان نسبت به سال 2009، یک افت 8 درصدی را نشان می‌دهد. آذربایجان سه خط لوله انتقال نفت دارد و در حدود 80 درصد نفت این کشور از طریق خط لوله باکو- تفلیس- جیهان صادر می‌شود. حجم اندکی از نفت این کشور نیز از طریق کامیون‌های نفت‌کش یا خطوط ریلی صادر می‌شود.
 
خط لوله باکو به بندر جیهان 1110 مایل طول دارد و میدان نفتی آذری چیراق گونشلی را از طریق گرجستان به بندر جیهان واقع در دریای مدیترانه وصل می‌کند. این خط لوله توسط شرکت بریتیش پترولیوم عملیاتی شد و صادرات آن با ظرفیت یک میلیون و 200 هزار بشکه در روز از ماه ژوئیه سال 2006 آغاز شد. از زمان عملیاتی شدن این خط لوله، صادرات نفت آذربایجان تقریباً سه برابر شده است. همچنین، این خط لوله حجم اندکی از گاز تولیدی قزاقستان را نیز صادر می‌کند.
 
خط لوله باکو- نوورسیسک 830 مایل طول دارد و ظرفیت انتقال آن 100 هزار بشکه در روز است. این خط لوله ترمینال نفتی سنگچال به نوورسیسک واقع در روسیه و دریای سیاه وصل می‌کند. سوکار قسمتی از این خط لوله که در خاک آذربایجان قرار گرفته است را اجرا نموده است. از طرف دیگر شرکت ترنسنفت، بخش بخش روسی این خط لوله را اجرا می‌کند. بین شرکت سوکار و شرکت ترنسنفت، مجادله‌های حقوقی دامنه‌داری درباره تعرفه‌های حمل و نقل وجود دارد. طرح‌های پیشنهادی مبنی بر افزایش ظرفیت انتقال این خط لوله به 180 تا 300 هزار بشکه نفت در روز ارائه شده است. در سال 2010، این خط لوله تقریباً 45،500 بشکه نفت در روز صادر کرده است.
 
خط لوله باکو- سوپسا دارای ظرفیت 145 هزار بشکه نفت در روز است. طول این خط لوله 520 مایل است و باکو را به سوپسا واقع در گرجستان و دریای سیاه وصل می‌کند.
 


پالایش نفت در آذربایجان

بنا به آمارهای نشریه گاز و نفت، ظرفیت پالایش نفت آذربایجان در ژانویه سال 2012 399 هزار بشکه در روز بوده است. نفت خام آذربایجان در دو پالایشگاه این کشور پالایش می‌شود: پالایشگاه باکو با ظرفیت 239 هزار بشکه در روز و پالایشگاه جدید باکو با ظرفیت 160 هزار بشکه در روز.

هر دوی این پالایشگاه به نوسازی احتیاج دارند. دولت آذربایجان هزینه‌های این نوسازی را بین 600 تا 700 میلیون دلار تخمین زده است.


گاز طبیعی آذربایجان

بنا به آمارهای نشریه گاز و نفت، ذخایر اثبات‌شده گاز طبیعی آذربایجان در سال 2011، 30 تریلیون فوت مکعب تخمین زده می‌شود.
 
بخش‌های صنعت گاز آذربایجان
آذری‌گاز یک زیرشاخه از شرکت سوکار است که مسؤولیت پالایش گاز، حمل و نقل، توزیع و ذخیره‌سازی گاز را عمدتاً در بازار داخلی بر عهده دارد. آزنفت بخش فرعی دیگری از شرکت سوکار است که مسؤولیت اکتشاف، توسعه و تولید را از میدان گازی ساحلی و دریایی برعهده دارد. این میدان‌ها به شرکت دولتی سوکار تعلق دارند.
شرکت نفت بین‌المللی آذربایجان بزرگترین کنسرسیوم خارجی در آذربایجان است که شوکار نیز با همکاری می‌کند. این شرکت توسعه میدان‌ نفتی آذرای چیراق گونشلی، میادین گازی و میدان گازی شاه دنیز را بر عهده دارد. شرکت‌های بریتیش پترولیوم و استات‌اویل، در توسعه میدان گازی شاه دنیز مشارکت دارند و بزرگترین سهام‌داران کنسرسیوم شاه دنیز هستند. هر یک از این شرکت‌ها، 25.5 درصد سهام این کنسرسیوم را دارا هستند. شرکت توتال، لاک‌اویل و شرکت ملی نفت ایران هر یک 10 درصد سهام این کنسرسیوم را در اختیار دارند و 9 درصد سهام این کنسرسیوم متعلق به شرکت تی‌پی‌ای‌او است.
 
اکتشاف و تولید گاز آذربایجان
در سال 2010 آذربایجان 589 میلیارد فوت مکعب گاز تولید و 350 میلیارد فوت مکعب گاز مصرف کرده است. تقریباً کل گاز آذربایجان در دو میدان آذراق چیراق گونشلی و میدان گازی شاه دنیز تولید می‌شود. تولید گاز از میدان گازی شاه دنیز در اواخر سال 2006 آغاز شد و این کشور به صادرکننده خالص گاز تبدیل نمود. میدان آذری چیراق گونشلی نیز گاز را برای مصارف داخلی تولید می‌کند و آن را توسط یک خط لوله از زیر دریا به باکو می‌رساند.
 
انتظار می‌رود که با توسعه بیشتر میدان گازی شاه دنیز تولید گاز آذربایجان افزایش یابد. میدان گازی شاه دنیز در جنوب شرقی باکو و در دریای خزر واقع شده است.
 
با توسعه فاز یک میدان گازی شاه دنیز تولید گاز این میدان از سال 2006 آغاز شد. این میدان در سال 2010، تقریباً 243 میلیارد فوت مکعب گاز و 15 میلیون بشکه در روز میعانات گازی تولید کرد. گاز از این میدان به بازارهای آذربایجان، گرجستان و ترکیه منتقل می‌شود.
 
بنا به آمارهای شرکت بریتیش پترولیوم، از اواخر سال 2006 تا پایان سال 2010، تقریباً 49.7 میلیون بشکه میعانات گازی از این میدان به بازارهای جهانی صادر شده است.
 
با توسعه کامل میدان گازی شاه دنیز، این پروژه به یکی از بزرگترین پروژه‌های توسعه میدان‌های گازی در سراسر جهان تبدیل خواهد شد. انتظار می‌رود این پروژه در سال 2017 تکمیل خواهد شد و آذربایجان به یکی از اصلی‌ترین تأمین‌کنندگان گاز اروپا تبدیل خواهد شد. طرح‌های زیادی برای انتقال گاز از دریای خزر به اروپا پیشنهاد شده است که از جمله می‌توان به کنسرسیوم ناباکو و خط لوله ترنس آدریاتیک اشاره کرد.
 
آذربایجان و ترکیه در اکتبر سال 2011 چندین توافق‌نامه در زمینه صادرات گاز امضاء کردند. این توافق‌نامه‌ها به صادرات گاز آذربایجان به اروپا از طریق ترکیه و همچنین توافقات خرید گاز بین ترکیه و آذربایجان مربوط می‌شوند.
 


صادرات گاز آذربایجان و خطوط لوله انتقال گاز این کشور

با راه‌اندازی میدان گازی شاه‌ دنیز آذربایجان به صادرکننده خالص گاز تبدیل شده است. سال‌های پیش از 2007 آذربایجان گاز را از روسیه وارد می‌کرد. هم‌اکنون مقداری گاز از آذربایجان به روسیه صادر می‌شود و حجم اندکی نیز از طریق خط لوله باکو- آستارا به ایران منتقل می‌شود. ایران در مقابل این گاز، گاز نخجوان را که بین ایران و ترکیه واقع شده است، تأمین می‌کند.
 
خط لوله باکو- آستارا
 به خاطر تنش‌ها با ارمنستان، آذربایجان یک معامله سوآپ را با ایران آغاز کرده است تا گاز دولت خودمختار نخجوان را که از این کشور جدا شده است تأمین نماید. آذربایجان گاز را از طریق این خط لوله به ایران منتقل می‌کند و ایران در مقابل از طریق یک خط لوله 30 مایلی گاز نخجوان را تأمین می‌کند. بر طبق این قرارداد، ایران 15 درصد حق‌الزحمه حمل و نقل دریافت می‌کند. در سال 2010 توافق‌نامه جدیدی بین ایران و آذربایجان امضاء شد که بر طبق آن حجم گاز صادراتی به ایران برای برخی مصارف در داخل ایران افزایش می‌یابد. انتظار می‌رود که با بازسازی این خط لوله و بهسازی کمپرسور آستارا، انتقال گاز آذربایجان به ایران افزایش یابد.
 
پروژه‌های آتی خطوط لوله انتقال گاز آذربایجان
تعدادی خط لوله جدید در آذربایجان طی سال‌های گذشته پیشنهاد شده است. تقریباً تمامی این خط لوله به توسعه میدان گازی شاه دنیز وابسته هستند.
 
تقریباً این خط لوله با اعلامیه «کرویدور جنوبی» هم‌راستا هستند که در ماه می سال 2009 بین کمیسیون اروپایی، آذربایجان، گرجستان، ترکیه و نماینده‌ای از مصر امضاء شد.
 
خط لوله‌های پیشنهادشده عبارتند از:
  • خط لوله ناباکو که روزانه 1.1 میلیون فوت مکعب گاز را از طریق ترکیه، بلغارستان، رومانی و مجارستان به اتریش می‌رساند.
  • خط لوله ترنس آدریاتیک که گاز را از جنوب یونان و از طریق آلبانی به ایتالیا می‌رساند. این خط لوله روزانه 350 میلیون فوت مکعب گاز را انتقال خواهد داد و احتمال افزایش ظرفیت آن به 700 میلیون متر مکعب در روز وجود دارد.
  • خط لوله جنوب اروپا که توسط شرکت بریتیش پترولیوم پیشنهاد شده است. این خط لوله بر زیرساخت‌های موجود متکی است و تنها به ساخت 1300 کیلومتر خط لوله جدید نیاز خواهد داشت. احتمال دارد ظرفیت این خط لوله از ظرفیت پیش‌بینی‌شده برای خط لوله ناباکو پیشی گیرد.
 


اطلاعات جغرافیایی

  • مساحت: ۸۶٬۶۰۰کیلومتر مربع
  • رتبه در جهان از بعد مساخت: 113
  • تراکم جمعیت: 103 نفر بر کیلومتر مربع
  • رتبه در جهان از لحاظ تراکم جمعیت: 89
  • مختصات جغرافیایی
    • شرقی: -
    • شمالی: -
  • منطقه زمانی: AZT
  • جمعیت: ۸٬۹۹۷٬۴۰۰
  • زبان رسمی: ترکی آذربایجانی
  • دین رسمی: اسلام
  • پایتخت: باکو

جهت مشاهده کلیک کنید

اطلاعات سیاسی و اقتصادی

  • نوع حکومت: جمهوری
  • واحد پول: AZM منات آذربایجان
  • اقتصاد: نفت و گاز طبیعی، فولاد، سیمان، کشاورزی، محصولات پتروشیمیایی، ماشین‌آلات
  • منابع طبیعی: نفت، گاز طبیعی، ذخایر نفت: 7 میلیارد بشکه، ذخایر گاز: 750 میلیارد متر مکعب
  • صادرات
    • نفتی و غیر نفتی 2012 (90 درصد نفت و گاز، 10درصد ماشین‌آلات و مواد غذایی): 30.96 میلیارد دلار
  • تولید ناخالص داخلی
    • سال 2012: - دلار
  • سرانه: 10,200 دلار
  • شاخص توسعه انسانی
  • 0.731

جهت مشاهده کلیک کنید